Bundan 7000 bin yıl önce bu hanımefendilerin dileği neredeyse gerçek oluyordu. Evet. Erkeklerin soyu tükeniyordu az kalsın. Ve bu bir savaş, bir salgın, sadece erkek cinsiyetini hedef alan bir saldırı vs. sonucunda da değil. Çok daha karmaşık nedenlerden ötürü dünya bir anda sadece kadınlara kalacaktı. Böyle bir dünyanın nasıl bir dünya olacağını hayal etmeyi size bırakırken olayın özünü anlatayım ben size. Sonra dedikodusunu yaparız
Evet. 7000 yıl kadar önce bir şey oldu. Gerçekten çok ilginç. Çok az şey biliyoruz bu konu hakkında zira arkasında hiçbir iz bırakmayan bir olaydı bu. Fakat bu travmatik olayın izlerini yine bugün yaşayan tüm erkeklerin DNA’sında görebiliyoruz. Bildiğimiz şey şu: Bahsettiğimiz dönemde Afrika, Avrupa ve Asya’da sadece babadan oğula aktarılan Y koromozomunda bir çöküş gerçekleşmişti. Öyle yavaş yavaş da değil. Ya da sadece belirli bir bölge ile de sınırlı değildi. Küresel olarak bir anda gerçekleşmişti bu çöküş. Ve birkaç bin yıl içerisinde erkek soyunun tamamının %95’i gen havuzundan silinecekti.
Sebebi de erkeklerin çoğunun ölmesi değildi. Garip olan da bu. Toplam insan nüfusu bu dönemde artıyordu hatta. Salgın, kıtlık veya iklim felaketi sebep olamazdı dememiz de bu yüzden. Zira anneden kız çocuğa aktarılan mitokondriyal DNA gayet stabil kalmıştı. Kadın gen çeşitliliği artarken erkek çeşitliliği yok oluyordu. Biraz sayılardan bahsetmek gerekirse, bu çöküşün zirve yaptığı dönemde üreme çağındaki erkek sayısı o kadar azalmıştı ki her erkek başına 17 kadın düşüyordu. Bugün bu sayının neredeyse 1’e 1 olduğunu düşününce o dönemki genetik felaketin boyutları daha iyi anlaşılabilir diye düşünüyorum.
Yani o dönemde az da olsa hayatta olan erkeklerin üreme sorunu yoktu onu biliyoruz. Yaşıyorlar ve üreyebiliyorlardı. Bu az sayıdaki erkeğe sorabilseydik çok mutlu olduklarını da söyleyebilirlerdi o da ayrı bir konu ama neyse. Dedikodusunu sonra yaparız demiştik. Zira birazdan bahsedeceğimiz üzere büyük bir erkek nüfusu da çok mutsuzdu muhtemelen. Ama söylediğimiz gibi babadan oğula olarak bildiğimiz kesintisiz ilerleyen soy aktarımı durmuş, Y kromozomları insanın genetik hafızasından tamamen silinmişti.
Peki. Tüm kıtalarda, küresel olarak, tarihin aynı döneminde, neredeyse aynı anda, erkekleri gen havuzundan silerek kadınlara dokunmayan ne olmuş olabilir? Böyle bir anomalinin kaynağı nedir? Sizce nedir? Biyoloji ile açıklamaya çalışırız genelde böyle bir anomaliyi. İlla ki teknik, fiziki bir açıklaması olması gerekir diye düşünürüz. Ama bu tip cevaplar genellikle “insan sosyal bir canlıdır” varsayımını göz ardı eder. Birçok bilim insanı toplumsal olarak gerçekleşen bu tip sıradışı olguları insan özelinde özellikle ilk olarak sosyoloji ile açıklamak gerektiğini savunur. Ki zira bu olayda da benzer bir hikaye çıkıyor karşımıza.
Ve bu bize ayrıca ilk insanların kurduğu medeniyetlerin nasıl işlediğine dair de çok güzel bir anlatı sunuyor. Hadi bunu irdeleyelim şimdi.
Şimdi bunun temel ve şu an için en kabul edilen cevabını bir doktora öğrencisi veriyor. Tian Chen Zeng bu bahsettiğimiz erkek darboğazı ile ilgili tartışmaları takip ederken hiçbir açıklama kendisini tatmin etmiyor. Ve kendisi bir hipotez geliştiriyor. Bu hipotezini de Stanford’da bir nüfus genetiği uzmanı olan Marcus Feldman’a götürüyor. Ve yine kendisi ile bu konuda çalışan matematik ve bilgisayar bilimleri uzmanı arkadaşı Alan Aw ile birlikte bu darboğazı açıklayabilecek bir model geliştiriyorlar. Hemen ardından da 2018’de Nature Communications’ta çalışmaları yayımlanıyor. Bu gayet tutarlı modele göre sorunun kaynağı “ataerkil klanların” yükselişiydi.
Yani erkek egemen güçlü grupların yükselişi. Neden bahsediyoruz? Anlatayım.
Şimdi 12.000 yıl önce ki Göbeklitepe ve diğer keşiflerle birlikte bunu daha da öncesine tarihleyebiliyoruz artık, tarım ve hayvancılığın keşfi ile birlikte insanlar akrabalık ilişkilerine dayalı küçük topluluklar halinde yaşamaya başlıyorlar. Bu grupların çoğunda da gruba aidiyeti ataerkil bir düzen belirliyordu, yani babanın soyuna dayanan bir sistemdi bu. Kadınlar diğer klanlara, gruplara evlilik yolu ile dahil olabilirken erkekler hangi gruptalarsa onda kalıyorlardı. Ölene dek. Ve bu da bir grup içerisinde babası, dedesi, dedesinin dedesi gibi kırılmayan bir zincir ile yaşamaya devam eden erkeklerin Y kromozumunun aynı atadan geldiii anlamına geliyordu. Yani Y kromozomu çeşitliliği sıfıra yakınsanıyordu diyebiliriz. Erkekler kendi topluluklarına başka erkekleri dahil bile etmiyordu. Bırakın kendi kadınları ile evlenmesini, onlardan çocuk yapmasını… Mümkün değildi bu.
Şimdi bu Y kromozomu çeşitliliği sıfır olan gruplar güçlendikçe yine bu dönemlerde neye şahit oluyoruz? Savaşlara, işgallere, başka grupların topraklarına saldırı yolu ile mallarına, kadınlarına sahip olma hikayelerindeki artışa. Bu işgallerde ne oluyor haliyle? Güçlü olan grup işgal ettiği grubun topraklarında nefes alan erkek sineği bile yeryüzünden siliyordu. En iyi senaryo ile köleleştiriyor ve kendi işleri için çalıştırıyordu. Ve yine burada kendi kadınlarını koruma amacıyla hadımlaştırma uygulamalarının bu dönemlerde ne kadar yaygın olduğunu biliyoruz.
Ve egemen grubun erkekleri hem kendi grubundaki kadınlar hem de ele geçirdiği grubun kadınları ile üremeye devam ediyordu. Bu da nüfus artışının neden devam ettiğini anlatıyor bize zaten. İşgal edilen grubun erkeklerinin Y kromozomu işte bu sayede insanın gen havuzundan tamamen siliniyordu.
Şimdi bu mekanizma tüm dünyada, tüm kıtalarda aynı dönemlerde yaygınlaşan tarım, hayvancılık, gruplaşma ve ardından yayılma içgüdüleri ile benzer şekillerde tekrarlandığı için ilk medeniyetlerin tamamında benzer hikayeler gerçekleşiyordu. Aslında savana düzlüklerinde yaşanan yırtıcıların alfa erkek mücadelesine benzer bir mekanizma çıkıyor karşımıza. Her bölgede belirli bir grup güçleniyor, güçlendikçe “üreme” hakkını ve ayrıcalığını tek ellerine alıyor, diğer “alfa olmayan” erkeklerin Y kromozomunu doğrudan gen havuzundan silerek onları aslında tarihe gömüyorlardı.
Ve bu açıklamayı getiren Zeng ve Feldman bu modeli bilgisayar simülasyonları ile de çalıştırdıklarında aynı darboğazın bu simülasyonlarda da ortaya çıktığını görüyorlar.
Bu arada bazı araştırmacılara göre bunun illa ki işgal, savaşlar ya da kaba kuvvet ile olmasına da gerek yok. 2024’te başka bir ekibin yayımladığı bir çalışmaya göre soy bölünmesi de bunu açıklıyor olabilir. Eğer bazı gruplar üreme konusunda biyolojik olarak daha verimli ise bu gruplar kendi içlerinde de bölünerek yine evrimsel mekanizma yolu ile üreme avantajı yüksek olanların daha fazla hayatta kalmasına yol açarak da gerçekleşmiş olabilir. Ama birçok araştırmacı bu ikisinin bu dönemde birleşerek etkiyi artırdığını ve bazı erkeklerin erkek soyuna hükmettiğini ve bunun da tam da bu yerleşik hayata geçiş dönemindeki kaotik düzenin bir sonucu olduğunu düşünüyor.
Şimdi bu modeli başka bir bulgu ile birleştirdiğimizde taşlar daha da net oturabilir zihninizde. Neredeyse herkesin duyduğu bir bilimsel keşiftir. Cengiz Han’ın bugünkü insan nüfusunun gen havuzundaki dominasyonunu. Sayılar abartılır ama bu keşfin orijinal çalışması 2003 yılında yayımlanmıştı. Bu çalışmaya göre o gün hayatta olan 16 milyon erkeğin yani dünyadaki tüm erkeklerin %0,5’inin Cengiz Han’ın soyundan geldiği ortaya çıkarılmıştı. Cengiz Han’ın Y kromozomunu taşıdığı.
Şimdi daha önce Cengiz Han ile ilgili bir video yapmıştım. Orada da konuştuğumuz gibi Moğolların Cengiz Han’ın soyundan gelen erkekleri önceliklendirdiği, liderlerin bu soydan geldiğini konuşmuştuk. Ve Moğolların genişleme sürecinin ne kadar vahşi olduğunu da biliyoruz. Fetihlerinde özellikle rakip grupların erkek nüfuslarını pek de hayatta bırakmayı sevmediklerini. Bunun etkisi işte tam da bu tarım devriminde yaşanan darboğazın çok benzerini yaratmıştı bölgesel olarak. Moğolların çok daha uzun egemenlik kurduğu bir senaryoda çok daha büyük bir etki görebilirdik.
Peki egemen olmayan erkekler ne zaman tekrar gen havuzuna dahil olabildiler? Bu Y kromozomu krizi nerede bitti derseniz. Tahmin edeceğiniz üzere şehirlerin, devletlerin ve klan modelini geride bırakan daha büyük sosyal yapıların ortaya çıkışı ile tabi ki. Çok daha kompleks bir yapı içerisinde daha önce bir grup erkeğin egemenliğindeki olabildiğince üreme gücü ve ayrıcalığı demokratikleşmeye başladı ve zaten sonrasını biliyorsunuz. Nüfus patlamasının da başladığı dönem de bu şehirleşmeye denk gelir.
Yani aslında özellikle tarım devrimi sonrasına baktığımızda bizler henüz devletlerin, yasaların olmadığı, büyük bir güç mücadelesi içerisinde birlikte kalabilen, birlikte hareket edebilen, birlikteliğin gücünü benimseyen, hayatta kalmayı becerebilen, hayatta kalmak için ne gerekiyorsa yapmış bir soydan geliyoruz. Bunu dilediğiniz gibi okuyabilirsiniz. Bugünkü konforlu hayatlarımızdan ne kadar doğru veya yanlış olduğunu tartışabiliriz ama gerekeni yapanlardı bizim atalarımız. Öyle veya böyle.
İşin özü de şu tabi. İnsanlık ve medeniyetin tarihini okurken hep insanlığın her seferinde daha akıllı, daha kibar, daha işbirliğine yatkın, daha barışçıl olduğunu, hep üstüne koyarak ilerlediğini düşünüyoruz. Birçok açıdan da öyle. Ama genetiğimiz yalan söylemez. Özellikle yerleşik hayata geçiş dönemindeki o kaotik zamanlar ile ilgili çok da ne yaşandığını bilmediğimiz dönemle ilgili… Tarım devriminin sadece yeme içme alışkanlıklarımızı değiştirmediğini, bir grup erkeğin hem biyolojik hem de sosyal üstünlükleri ile kıtalara hükmettiği bir hikaye anlatıyor.
Homo sapiens aslında farkında olmadan 2000 yıl süren bir deney gerçekleştirmişti. Bu deney sonucunda o dönem yaşayan erkeklerin %95’inin Y kromozomu tarihten silinecekti. Bunun da yine doğal bir süreç sonucu olduğunu düşünebiliriz en basit haliyle. Sonra? Sonra şehirleştik ve işler değişti. Bu şehirleşmenin, tarımın, hayvancılığın keşfinin ve yerleşik hayata geçişin iyi mi kötü mü olduğu konusu ise ayrı bir tartışma. J.J. Russeau’ya göre insanlığın en büyük laneti bu. Keşke yerleşmeseydik, devleti filan icat etmeseydik der. Başkaları ise en büyük şansımız der. O da ayrı bir tartışma konusu. Gelsin mi bir video bununla ilgili…
Siz ne düşünüyorsunuz bu bulgu ile alakalı? Ne anlatıyor hem insanlıkla hem de kendinizle alakalı size? Konuşalım.
