Matrix’te Neo’nun ilk kez gerçek dünyayı gördüğü sahneyi hatırlarsınız. Gözlerini açıyor. İçinde bulunduğu kapsülün kapağı açılıyor ve karşısında neredeyse ufka kadar uzanan dev kuleler görüyor. Her kulenin üzerinde binlerce kapsül. Her kapsülün içinde bir insan. Sonra Morpheus ona nedenini açıklıyor. İnsanlarla makineler arasında çıkan savaşta insanlar gökyüzünü karartmış, makinelerin Güneş’ten enerji almasını engellemişti. Makineler de başka bir enerji kaynağı bulmuştu. Bizi. İnsan bedenlerinin ürettiği ısı ve biyoelektrik enerji toplanıyor, makineleri çalıştırmak için kullanılıyordu. Yani insanlık… pile dönüştürülmüştü. Müthiş görüntü.
Ama şimdi işin felsefesini bir kenara bırakıp asıl soruyu soralım. Bu mümkün mü? Yani insanlarla beslenen biyolojik bir elektrik santrali kurmak ne kadar mantıklı? Şimdi şunu biliyoruz. Morpheus, makinelerin yalnızca insan bedeninin ısısını kullanmadığını söylüyor. Biyoelektrik enerjimizi ve vücut ısımızı, tam olarak nasıl çalıştığını bilmediğimiz “bir tür füzyonla” birleştirdiklerinden bahsediyor. Ama filmin bu hayali füzyon teknolojisinin tam enerji hesabını yapmak mümkün değil. Ama bildiğimiz biyolojiyle başlayabiliriz. İnsanı pil olarak kullanmak ne kadar mantıklı. Buna bakabiliriz.
Öncelikle hiçbir şey yapmadan bütün gün yatsanız bile vücudunuz kabaca 100 watt mertebesinde metabolik güç tüketir. Ve bu enerjinin büyük bölümü sonunda çevreye ısı olarak yayılır. Bir milyon insanı seri bağlasak? Kabaca 100 megawattlık biyolojik güç elde edersiniz. İlk bakışta hiç fena dadeğil. Ama sorun şu ki o enerji önce insana girmek zorunda. Bir insan günde yaklaşık 2.000 kilokalori tüketiyorsa, günün tamamına yaydığınızda bu zaten kabaca 100 wattlık kimyasal enerji demek. Yani önce yiyecek üretiyorsunuz. İnsanı besliyorsunuz. Metabolizma bu enerjiyi kullanıyor. Sonra siz ortaya çıkan ısıyı yeniden elektriğe çevirmeye çalışıyorsunuz.
Üstelik insan vücudu yaklaşık 37 derece. Çevreyi 20 derece kabul edersek, kusursuz hayali bir ısı makinesinin bile buradan elektriğe çevirebileceği enerjinin teorik üst sınırı yalnızca yüzde 5–6 civarında. Gerçekte daha da düşük. Yani sadece insanın ısısını topluyorsanız gerçekten berbat bir enerji santrali kurmuş oluyorsunuz. Film bunu o gizemli “füzyon” teknolojisiyle aşmış olabilir. Ama o zaman zaten bir gariplik var. Elinizde füzyon gibi bir teknoloji varsa, neden milyarlarca insanı yıllarca besleyip yaşatıyorsunuz ki? Yani füzyon diyoruz füzyon. Neyse. Matrix’in enerji modeli yine de çok mantıksız diyemeyiz.
Ama insanın bu sistemde neden vazgeçilmez olduğunu film de pek açıklamıyor. Ama belki siz de duymuşsunuzdur. Bir söylenti var. Matrix’in senaryosunun orijinalinde böyle olmadığı söylenir. İnsanı pil olarak kullanmayı hayal etmemişlerdi wachowskiler. Çok daha mantıklı bir amaçla kullanılacaktı insan senaryoda. Ama yine söylentilere göre bu ihtimal fazla karanlık ve rahatsız edici olduğu için vazgeçmişler. Şimdi Matrix’e dönelim. Ne diyorduk. Bir insanı yıllarca kapsülde yaşatmak inanılmaz pahalı ve karmaşık bir iş.
Ama dedik ya. Makineler ellerinde füzyon olmasına rağmen çiftliklerde insan yetiştirip büyütüyorsa asıl odaklandıkları şey zaten enerji olmamalı. Zira değerli olan bedenin ürettiği enerji değil. Bedenin içinde çalışan bambaşka bir şey. Yaklaşık 1,4 kilogram ağırlığında. Kabaca 20 watt tüketiyor. Kendi bağlantılarını değiştirebiliyor. Öğreniyor. Uyum sağlıyor. Ve şu anda bildiğimiz en sıra dışı bilgi işleme sistemlerinden biri. İnsan beyni. O zaman Matrix’i biraz değiştirelim. Makinelerin enerji problemi olmadığını farz edelim. Zaten füzyondan bahsediyorlar. Enerjileri var. Ama hesaplama gücüne ihtiyaçları var.
Dev simülasyonlar çalıştırıyorlar. Milyarlarca sistemi aynı anda yönetiyorlar. Sürekli değişen bir dünyada karar vermeleri, öğrenmeleri, uyum sağlamaları gerekiyor. Ve önlerinde insan beyni var. Yaklaşık 86 milyar nöron. Muazzam bir bağlantı ağı. Kendi bağlantılarını deneyime göre değiştirebiliyor. Eksik bilgiden anlam çıkarabiliyor. Örüntü tanıyor. Yeni durumlara uyum sağlıyor. Ve yaklaşık 20 wattla çalışıyor. Tabii buradan “beyin bilgisayardan daha güçlü” gibi bir sonuç çıkarmayalım. Bir bilgisayar dev matematiksel işlemleri beynimizden çok çok daha hızlı yapıyor. Ama beynin iyi olduğu işler başka.
Bir yüzü birkaç kez gördükten sonra tanımak. Gürültünün içinden anlamlı bir sesi seçmek. Daha önce hiç karşılaşmadığınız bir durumda ne yapmanız gerektiğini kestirmek. Yani makineler için ilginç olan şey beynin ham işlem gücü değil belki. Uyum sağlayabilen bir işlemci olması. Peki bunu nasıl kullanacaklar? Matrix burada bize büyük bir kolaylık sağlıyor. Beyinle makine arasındaki bağlantı problemini çözmüş olduklarını zaten görüyoruz. Görüntü, ses, dokunma, hareket… bütün bir sanal dünya doğrudan sinir sistemine gönderilebiliyor. O zaman geriye asıl problem kalıyor: Bir beyne nasıl görev verirsiniz? Kod yazamazsınız.
“Şu veriyi analiz et” diye komut gönderemezsiniz. Ama başka bir şey yapabilirsiniz. Eğitebilirsiniz. Bu size tanıdık geliyor olmalı. Bugünkü yapay sinir ağlarını da büyük ölçüde böyle çalıştırıyoruz. Her durumu tek tek programlamıyoruz. Bir ağ kuruyoruz. Örnekler veriyoruz. Çıktısına bakıyoruz. Hata yaptığında bağlantı ağırlıkları değişiyor. Tekrar deniyor. Tekrar. Sonunda ağ belirli bir işi yapabilecek şekilde şekilleniyor. Zaten yapay sinir ağlarının temel fikri de gerçek sinir sistemlerinden esinlenmişti. Şimdi bunu tersine çevirelim. Taklit etmek yerine… gerçek sinir ağını kullanalım. Bir beyni sisteme bağlıyorsunuz.
Çözmesini istediğiniz problemi onun algılayabileceği sinyallere dönüştürüyorsunuz. Bir cevap üretiyor. Sonucu ona geri veriyorsunuz. İyi sonuç? Bir tür geri bildirim. Kötü sonuç? Başka bir geri bildirim. Ve bunu tekrar tekrar yapıyorsunuz. Bir süre sonra değişen şey bir yazılımın içindeki sayılar değil. Beynin kendisi. Bazı bağlantılar güçleniyor. Bazıları zayıflıyor. Ağ o probleme uyum sağlamaya başlıyor. Aslında hayatımız boyunca olan şey de bu. Kimse beynimize Türkçe yüklemedi. Bisiklete binme algoritması kurmadı. Bir yüzü nasıl tanıyacağımızı kodlamadı. Dünya bize sürekli veri verdi. Biz denedik. Yanıldık. Tekrar denedik.
Ve beyin kendisini değiştirdi. Matrix’teki makinelerin yapacağı şey de belki tam olarak bu olurdu. İnsan beynine program yüklemek yerine… ona çözeceği dünyalar vermek. Bir beyin görüntü örüntülerinde uzmanlaşır. Bir başkası hareket kontrolünde. Bir diğeri belirsiz durumlarda karar vermede. Milyonlarca biyolojik ağ farklı görevlere eğitilir. Ve bir noktada elimizde yalnızca insanlar değil… canlı işlemcilerden oluşan bir hesaplama altyapısı olur. Bilimkurgu gibi. Evet. Ama şöyle söyleyeyim: Bu kapıyı da açtık biz. 2022’de araştırmacılar yaklaşık 800 bin canlı nöronu bir çipe bağladı ve onları Pong oyununa soktu. Nöronlar topu görmüyordu.
Ekran yoktu. Oyundaki topun konumu elektrik sinyallerine çevriliyor, nöronlara gönderiliyor; nöronların verdiği cevap da raketi hareket ettiriyordu. Yani ilk kez çok basit de olsa şunu yapmış olduk: Bir bilgisayar oyununun dünyasını canlı sinir hücrelerine bağladık. Nöronlar bir şey yaptı. Oyun değişti. Değişen oyun tekrar nöronlara döndü. Ve sistem zamanla daha iyi davranmaya başladı. Bu önemli. Çünkü artık canlı nöronlar sadece mikroskop altında gözlediğimiz hücreler değildi. Bir dijital sistemin içine girmişlerdi. Sonra 2023’te bir adım daha atıldı.
Bu kez birkaç yüz bin nöron değil, insan kök hücrelerinden yetiştirilmiş üç boyutlu beyin dokusu kullanıldı. Ve araştırmacılar çok basit bir soru sordular: Bu canlı dokuyu gerçekten bir bilgisayar parçası gibi kullanabilir miyiz? Verdikleri cevap şuydu: En azından bazı görevlerde, evet. Bilgiyi elektrik sinyali olarak dokuya verdiler. Doku buna kendi karmaşık nöral aktivitesiyle cevap verdi. Sonra bu cevabı okuyup konuşma tanıma gibi görevlerde kullandılar. Yani hesaplamanın bir kısmını artık silikon değil… canlı beyin dokusu yapıyordu. Ama Matrix için hâlâ bir parça eksik. Bir işlemci yalnızca veri alıp cevap vermemeli. Öğrenebilmeli.
2026’daki çalışmada da buna yaklaştılar. Bu kez beyin organoidleri basit bir denge problemine bağlandı. Sistem bir karar veriyor. Sonucu geri geliyor. Doğruya yaklaştığında bir tür geri bildirim alıyor. Yanlış yaptığında başka bir geri bildirim. Ve tekrar tekrar denedikçe bazı organoidlerin performansı değişmeye başlıyor. Daha da önemlisi, nöronların öğrenmesini sağlayan biyolojik mekanizmaları bozduklarında bu gelişme de kayboluyor. Yani mesele yalnızca elektrik sinyallerinin rastgele hareket etmesi değil. Canlı ağ yaptığı işe göre kendisini değiştiriyor. Şimdi bu üç gelişmeyi yan yana koyun. Canlı nöronları dijital bir dünyaya bağladık.
Canlı beyin dokusunu hesaplamanın parçası yaptık. Ve bu dokunun yaptığı işe göre değişebildiğini gördük. Yani soru artık “canlı hücrelerle bilgisayar yapılabilir mi?” değil. Ne kadar ileri götürebiliriz? Bir organoid? Bir beyin? Bin beyin? Bir veri merkezi? Ve eğer milyarlarca nöronu belirli görevler için eğitip birbirine bağlayabiliyorsak… neden geleceğin en güçlü yapay zekâ sistemlerinden biri tamamen yapay olmak zorunda olsun? Şimdi farz edelim bu iş gerçekten ölçeklendi. Artık birkaç yüz bin nöron değil, milyarlarca nöron kullanabiliyoruz. Yıllarca canlı tutabiliyoruz. Üstelik beyne milyonlarca noktadan veri gönderip geri okuyabiliyoruz.
O zaman elimizde deney kabı değil… yeni bir hesaplama altyapısı var. Silikon hızlı ve kesin işleri yapıyor. Biyolojik ağlar ise öğrenme, uyum sağlama, örüntü tanıma gibi işlere ayrılıyor. Ve bunu tek bir modülle sınırlamayın. Bir raf. Bir oda. Bir veri merkezi. Her yerde yaşayan nöral ağlar. Bazıları görüntü işliyor. Bazıları robotları kontrol ediyor. Bazıları yeni veriye göre kendi bağlantılarını değiştiriyor. Yani bildiğimiz veri merkezi, yavaş yavaş bir biyolojik sisteme dönüşüyor. Kulağa hâlâ uzak geliyor olabilir. Ama yine korkutmak gibi olmasın ama bunun da ilk adımı atıldı bile. Daha önce bir videoda detaylı konuşmuştuk.
Cortical Labs’ın CL1 sistemi. Burada gerçek nöronlar silikon çip üzerinde yetiştiriliyor, besleniyor ve yazılımla çift yönlü iletişim kuruyor. Şirket bunun uzaktan erişilen versiyonunu açıkça “biological cloud computing” diye tanımlıyor. Evet. Siz de şu an internetten bu sunucuya bağlanabilir ve işlem yaptırabilirsiniz. Ve bu sunucunun bir parçası… canlı. Garip hissediyor insan ama şimdi gelin Skynet olalım. Kurguya kaçalım. Biraz da karanlık tarafa geçelim. Zira eğer amaç gerçekten biyolojik hesaplama ise… neden sıfırdan organoid yetiştirmekle uğraşalım ki? Dimi?
Yani elimizde zaten doğanın milyarlarca yılda geliştirdiği çok daha gelişmiş bir sistem var. İnsan beyni. Her birimizin kafasında, yıllarca dünyayla etkileşerek eğitilmiş yaklaşık 86 milyar nöronluk bir ağ taşıyoruz. Siz dünyayı ele geçirmiş bir bilgisayar olsaydınız organoid geliştirmekle uğraşır mıydınız? Tabi ki hayır. Hatta Matrix’in başka bir hatasını da söyleyelim burada. Birincisi zaten insanı pil olarak kullanmakmak zaten mantıksız da, beyni kullanacaksanız da insanın sadece beyni de yeterli böbreklere, bacaklara, kollara filan da hiç gerek yok. Sadece beyni yaşatın yeter. Ve evet. Bunun küçük bir parçasını da denedik.
2019’da Yale’de BrainEx adlı sistemle, ölümden saatler sonra domuz beyinlerinde dolaşım ve bazı hücresel işlevler yeniden desteklendi. Bilinç geri gelmedi. Ama şu sınır aşılmıştı: Bir beyin, bedenin dışında da bir süre canlı tutulabiliyordu. Şimdi bunu çok ileri götürdüğümüzü düşünün. Raflarda işlemciler değil, beyinler var. Yapay dolaşım sistemleri onları yaşatıyor. Makineler veri gönderiyor, cevaplarını okuyor. Ama beyin boşlukta çalışmaz. Bir dünyaya ihtiyaç duyar. Görmeye. Duymaya. Hareket etmeye. Bir şey yapıp sonucunu görmeye. O zaman ona bir dünya verirsiniz. Gerçek olmak zorunda değil. Görüntüyü sinyale çevirirsiniz.
Sesi sinyale çevirirsiniz. Gerçek bir beden yerine sanal bir beden verirsiniz. Beyin hareket eder. Dünya karşılık verir. Ve döngü tamamlanır. Tanıdık geldi mi? Matrix. Bizim kurduğumuz senaryoda Matrix artık bir hapishane değil. Biyolojik işlemcinin çalıştığı ortam. Dışarıdaki makine için hesaplama. İçerideki beyin içinse… gerçeklik. Ve işte burada mesele Matrix’ten çıkıp bize geliyor. Çünkü gördüğümüz, duyduğumuz, dokunduğumuz her şey de sonunda beynimize ulaşan sinyallerden ibaret. O hâlde içeriden bakarak kusursuz bir simülasyonla “gerçek dünya”yı nasıl ayıracağız? Yani… eğer simülasyon yeterince iyiyse…