Artık yaklaşık bir yirmi yıldır ısınan suyun yavaştan kaynamasına tanık oluyoruz. Kimine göre tüm dünyada farklı noktalarda peşpeşe patlak veren irili ufaklı savaşlara bakınca üçüncü dünya savaşı gelip kapımıza dayandı. Kimi ise bu çatışmaları tektonik levhalar gibi dönem dönem güç dengelerinde yaşanan olağan kırılımlar olduğunu düşünüyor. Güçlü levhalar güçsüzlerin üzerine çöküyor. Her halükarda yine de biraz tarih okuyan biri şunu da çok iyi biliyor: Bir akıl tutulması sonucunda milyonlarca insan bu akıl tutulmasının sonucunu hayatları ile, gelecekleri ile, ülkeleri ile ödeyebiliyorlar.
Nükleer silahlardan bahsediyoruz. Atom bombalarından. Nükleer başlıklardan ve nükleerin her türlü silahlaştırılmasından. Biliyorsunuz henüz 10 gün kadar önce ABD İran’ı nükleer programı gerekçesi ile vururken kendisi Rusya ile birlikte dünyada bulunan tüm nükleer mühimmatın %90’ını elinde tutuyor. Ve tüm dünya da ABD ve Rusya’nın ve bazı birkaç ülkenin insafına mahkum bir halde gelişmeleri izliyor. Maalesef sadece izlemekle yetiniyoruz ki bu mühimmat bir akıl tutulması sonrasında bir şekilde kullanılmaya başlandığında da milyonlarca insan için son izleyeceği şey maalesef bir mantar bulutu olacak.
Peki bu can sıkıcı ihtimali konuşmadan önce biraz sayılara bakalım mı? Şu anda dünyada kaç tane nükleer silah bulunuyor ve bunlar hangi ülkelerin elinde? Neden bazı ülkeler serbestçe nükleer stoklarken bazıları öylece izlemek zorunda. Bunun tarihsel arkaplanı nedir. Ve Türkiye’de konuşlandırılmış nükleer mühimmat ile ilgili endişelenmeli miyiz gelin bir konuşalım… Önce “Nükleer silah” dediğimizde tam olarak neyi kastediyoruz onu bir konuşalım. Aslında tek bir silahtan değil, farklı fiziksel prensiplere dayanan birkaç ayrı kategoriden bahsediyoruz. En temel ayrım fisyon ve füzyon bazlı olmalarında yatıyor tabi.
İlk nesil atom bombaları fisyon temelliydi. Bu şekilde çalışan atom bombalarında atom çekirdekleri bölünür, zincirleme bir reaksiyon oluşur ve milisaniyeler içinde çok büyük bir enerji açığa çıkar. 1945’te kullanılan bombalar bu prensiple çalışıyordu. Daha sonra geliştirilen termonükleer, yani hidrojen bombaları ise fisyonla başlayan süreci füzyonla katlayarak büyütür. Hafif atom çekirdekleri birleşir ve çok daha yüksek bir enerji üretir. Bu yüzden klasik atom bombalarından katbekat güçlüdürler; kiloton değil megaton seviyesinde yıkım potansiyeline sahiptirler.
Bir de taktik nükleer silahlar var. Bunlar geniş çapta şehirleri yok etmek için değil, savaş alanında “sınırlı” kullanım için tasarlanmış daha düşük patlayıcı güce sahip başlıklardır. Düşük diyoruz ama yine de bir konvansiyonel bombayla kıyaslanamayacak ölçekte yıkıcıdırlar. Bunların yanında tabi bir de taşıma sistemleri var. Kıtalararası balistik füzeler, denizaltından fırlatılan füzeler, stratejik bombardıman uçakları… Modern nükleer başlıklar genellikle MIRV olarak bilinen bir sistemde tasarlanır. Yani tek bir füze, birden fazla nükleer başlığı farklı hedeflere yönlendirebilir.
Yani “nükleer silah” dediğimiz şey tek bir bomba değil. Ve bu bahsettiğimiz tüm türler sadece patlama gücüyle değil; radyasyon, elektromanyetik darbe ve uzun vadeli çevresel etkileriyle de ayrı ayrı sonuçlar doğuruyor. Peki şimdi bu özünde kitle imhaya yönelik olan silahlar bu kadar güçlüyse neden sadece birkaç ülkede var ki? Niye herkes istediği gibi nükleer bir cephane oluşturmuyor? Herkesin caydırıcılığa ihtiyacı yok mu? Çünkü aslında nükleer silah üretmek sadece bir mühendislik problemi değil.
Ama tabi en temel zorluk mühendislik. Bir kere silah üretmek için ya yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum (HEU) ya da silah kalitesinde plütonyum gerekir. Bu da uranyum zenginleştirme tesisleri ya da nükleer reaktörlerde plütonyum üretimi ve ardından kimyasal ayrıştırma altyapısı demektir. Santrifüj teknolojisi, yakıt çevrimi, ileri düzey metalurji, patlayıcı lens sistemleri, hassas zamanlama mekanizmaları… Hepsi üst düzey endüstriyel ve bilimsel kapasite ister. Bu her ülkede yoktur.
İşin bir de ekonomik ve siyasi tarafı var. Ekonomik olarak tabi bu programlar milyarlarca dolarlık yatırımlar gerektirir ve genellikle yıllar, hatta on yıllar sürer. Ama asıl olay siyasidir. İşin ironisi şu: bu işi başımıza bela edenlerin insafına kalmış durumdayız. Evet. Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT) vardır. 1970’te yürürlüğe girmiştir ve bu anlaşmaya göre 1 Ocak 1967’den önce nükleer silah test etmiş beş ülke, yani ABD, SSCB’nin devamı olarak Rusya, Birleşik Krallık, Fransa ve Çin “nükleer silah sahibi devlet” olarak tanınır. Diğer ülkeler ise nükleer silah geliştirmemeyi taahhüt eder. Diğer ülkeler enerji vs. amaçları ile nükleer teknoloji üretebilir kullanabilir ama silah. Hayır. Üretemez, bulunduramaz. Yasak. Yasağı koyan? Nükleer silahları üretenler. Neyse. Bu başka bir konu.
Bu arada Türkiye bu anlaşmayı 1969’da imzaladı, 1980’de onayladı. Yani hukuken nükleer silah geliştirmeme taahhüdü bulunan ülkelerden biriyiz. Fakat burada kritik bir ayrım var. Türkiye bu anlaşmaya taraf ama bir de Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması (TPNW) anlaşması var. Biz burada yokuz. 2017’de kabul edilmişti bu anlaşma ve bu anlaşma nükleer silahların tamamen yasaklanmasını hedefliyor ve Türkiye henüz imzalamış ya da onaylamış değil. Bu da aslında ABD başta olmak üzere genel olarak NATO’nun nükleer silahlanmayı caydırıcılık nedeniyle desteklemesinden kaynaklanıyor.
Ama burada başka bir mevzu daha var. Nükleer silah üretememek ülke topraklarında hiçbir nükleer başlık bulunamayacağı anlamına da gelmiyor. NATO’nun “nükleer paylaşım” doktrini kapsamında bazı müttefik ülkelerde ABD’ye ait taktik nükleer silahlar konuşlandırılabiliyor. Türkiye de bu ülkelerden biri ve topraklarımızda ABD’ye ait yaklaşık 20 nükleer başlık bulunuyor. Evet. Bu konuyu birazdan daha detaylı ele alacağız. Ama biraz tarihsel çerçeveyi de koyalım önümüze. Nereden geldik, nasıl bir felaketin eşiğinden döndük onu da bir anlayalım. Hikâye 1945’te başlıyor tabi.
ABD, Ağustos 1945’te Hiroşima ve Nagazaki’ye iki atom bombası attığında dünyadaki tek nükleer güçtü. O gün itibariyle elinde birkaç bomba vardı. Ama asıl kırılma savaş sonrası başladı. 1949’da Sovyetler Birliği ilk nükleer testini yaptı. Böylece nükleer tekel sona erdi. 1950’ler boyunca iki süper güç arasında bir silahlanma yarışı başladı. 1952’de ABD, 1953’te Sovyetler ilk hidrojen bombalarını test etti. Artık megaton çağındaydık.
1960’larda başka ülkeler de yarışa dahil oldu. Birleşik Krallık, Fransa ve Çin de kulübe katıldı. 1962’de Küba Füze Krizi yaşandı ki biz de bu krizin öznelerinden biriydik ve dünya bu krizde aslında bir nükleer savaşın kıyısından dönmüştü. Ve o dönem hem ABD hem Sovyetler artık on binlerce başlığa sahipti. Zirve noktası ise 1980’lerin ortasıydı. Soğuk Savaş’ın en sert döneminde dünyadaki toplam nükleer başlık sayısı yaklaşık 70.000’e kadar çıktı. 70.000. Korkunç bir sayıydı bu. Bir kıvılcım ile insanlık tarihinin en büyük felaketinin yaşanması ve belki de medeniyetin sonunun gelmesi içten bile değildi.
Sonra Sovyetler dağıldı. 1990’larla birlikte START anlaşmaları devreye girdi ve neyse ki ciddi bir azaltım süreci başladı. On binlerce başlık imha edildi. Ama tabi tamamen ortadan kalkmadılar. 2000’lerden itibaren tablo daha “küçük ama modern” bir cephaneliğe dönüştü. ABD ve Rusya hâlâ başat aktörler. Çin kapasitesini istikrarlı biçimde artırıyor. Hindistan, Pakistan ve Kuzey Kore nükleer kulüpte. İsrail ise resmî olarak doğrulamasa da nükleer kapasiteye sahip olduğu değerlendirilen ülkeler arasında.
Yani sayı Soğuk Savaş’taki zirveden çok daha düşük. Ama mesele sadece miktar değil. Bugün sahip olunan başlıklar, taşıma sistemleri ve hassasiyet açısından 1960’ların bombalarından çok daha gelişmiş. Peki. O halde ana sorumuza gelebiliriz. Bugün kaç tane var ve kimlerin elinde? 2024–2025 itibarıyla dünyada toplam yaklaşık 12 bin civarında nükleer başlık var. Soğuk Savaş’ın zirvesindeki 70 binli rakamların çok altında. Ama mesele sadece toplam sayı değil. O başlıkların kaçı aktif, kaçı depoda, kaçı gerçekten birkaç dakika içinde kullanılabilir durumda asıl kritik olan o. Bu toplamın yaklaşık yüzde 90’ı hâlâ iki ülkenin elinde: ABD ve Rusya.
Rusya’nın yaklaşık 5.800 civarında başlığı olduğu biliniyor. ABD’nin ise yaklaşık 5.200 civarında. Ama bunların hepsi füzelere takılı değil. Her iki ülkede de yaklaşık 1.500–1.700 arası stratejik başlık konuşlandırılmış durumda. Yani kıtalararası balistik füzelerde, nükleer denizaltılarda ya da bombardıman uçaklarında hazır bekleyen sistemler. Geri kalanlar rezervde, depolarda ya da sökülmeyi bekleyen kategoride. Üçüncü sırada Çin var. Çin’in cephaneliği yaklaşık 500 başlığı aşmış durumda ve en hızlı büyüyen kapasite şu an Çin. Özellikle son yıllarda yeni füze siloları inşa ettiği biliniyor. Yani az görünebilir ama trend yukarı yönlü.
Fransa yaklaşık 290, Birleşik Krallık yaklaşık 225 başlığa sahip. Bu iki ülkenin sistemi daha çok denizaltı temelli caydırıcılık üzerine kurulu. Hindistan ve Pakistan’ın her birinin yaklaşık 160–170 civarında başlığı olduğu tahmin ediliyor. Bu iki ülke arasındaki denge bölgesel risk açısından ayrı bir başlık. İsrail resmi olarak doğrulamasa da yaklaşık 80–90 başlığa sahip olduğu tahmin ediliyor. Kuzey Kore ise 30 ila 50 arası başlık kapasitesine ulaşmış olabilir ama haliyle burada belirsizlik daha yüksek.
Ama burada temel konu aslında taşıma sistemleri. Gerçek caydırıcılık sadece başlık sayısıyla ölçülmüyor. Asıl mesele şu üçlü yapıya sahip olmak: kara konuşlu kıtalararası füzeler, denizaltıdan fırlatılan füzeler ve stratejik bombardıman uçakları. Bu “nükleer üçlüye” tam kapasite sahip ülkeler ABD ve Rusya. Çin hızla bu yapıyı tamamlıyor. Yani özetle tablo şu: Toplam başlık sayısı Soğuk Savaş’a göre azalmış olsa da yaklaşık 3.000–3.500 başlık kısa sürede kullanılabilecek durumda. Ve dünya hâlâ büyük ölçüde iki süper gücün nükleer dengesine bağlı.
Ama ya bu denge bozulursa. İşte cevabından korktuğumuz soru da bu. Ne kadar can sıkıcı olsa da tehlikenin de farkında olmak lazım. Tamamen kontrolden çıkmış tüm mühimmatın kullanıldığı bir nükleer savaş durumunda olacakları ayrıca konuşacağız ama zihinizde bir resim bırakmak açısından şöyle söyleyeyim:
Böyle bir ihtimalin yıkıcılığını anlamak için şu anda dünyada mevcut mühimmatın kapasitesini bir anlamamız lazım. Yani hepsini topladığımızda ne kadarlık bir nükleer kapasitesi söz konusu. Dünyadaki her tek başlığın kapasitesi kamuya açık değil tabi ve bu da gerçekten can sıkıcı ama bugün konuşlandırılmış stratejik nükleer başlıkların büyük çoğunluğu 100 ile 500 kiloton aralığında patlayıcı güce sahip ve askeri analizlerde bu başlıklar için kullanılan makul ortalama değer yaklaşık 200–300 kiloton civarında kabul ediliyor. Yani Ortalama 200–300 kiloton kabul edersek, bugün dünyada bulunan yaklaşık 12.000 nükleer başlığın toplam patlayıcı kapasitesi yaklaşık 2,4 ila 3,6 milyon kiloton (2.400–3.600 megaton) TNT eşdeğerine ulaşır. Bu ne demek biliyor musunuz? Şu anda dünyada Hiroşima’ya atılan bombanın yaklaşık 160.000–240.000 katı bir yıkım potansiyeli var.
Ve bu potansiyel gerçekleşirse ne olur derseniz? O biraz can sıkıcı ve ayrı bir videoyu hak ediyor.
