Garip ama gerçek bir vakadan bahsedeyim size. Bir adam. Doktorlar aralarında “Bay Pinokyo” diye adlandırıyorlar. Nedeni de gayet açık. Bu adam ne zaman yalan söylemeye kalksa bayılıyor. Evet. Yani bayılmaktan da öte epilepsi krizine benzer kasılmalar yaşıyor. Ve bu kişi Avrupa Ekonomi Topluluğunda üst düzey bir yönetici. Yani bu yaşadığı durum tabi ki sağlığı açısından endişe verici olmasının yanında kariyeri açısından da oldukça can sıkıcı olsa gerek.
Fransa’da Strasbourg Üniversite Hastanesinde doktorlar elbette neler olup bittiğini anlamak adına türlü testler yapıyorlar ve çok geçmeden beyninde ceviz büyüklüğünde bir tümör keşfediyorlar. Tümör bulunması veya tümörün büyüklüğünden ziyade bu yaşadığı garip tepkilere neden olan şey bu tümörün konumuydu. Tümör beynin duyguları regüle eden bölümünde uyarılmaya neden oluyor ve bay pinokyo yalan söylediğinde bu uyarılma amigdalaya sinyal göndererek kasılmaları tetikliyordu.
Doktorlar hemen bir ameliyat ile bu tümörü alıyorlar bu arada ve bu krizler hemen kesiliyor ve bay pinokyo işine dönebiliyor. Artık kriz yaşamadığı için daha fazla yalan söylemiş midir bilinmez ama sağlığına kavuşmuş olması güzel haber tabi ki.
Ama bu vaka bize yine bizimle ve beyin denen acayip makinenin işleyişi ile ilgili yine bir şeyler anlatıyor. Belki de daha da önemlisi aslında “yalan söylemenin” insan davranışı repertuarında bulunan en temel parçalardan biri olduğunu söylüyor. Evet. Yalan söylemek kodlarımıza işlenmiş ve gerçekten yalan olmasaydı büyük ihtimalle medeniyetin temelleri de kökünden sarsılırdı. Parkinson hastalığında ve bazı nörolojik rahatsızlıklarda bu durum gözlemlenir, kişi her şartta aklına geleni söyler ve bunun nasıl bir durum olduğunu ancak maruz kalanlar anlayabilir ki daha geniş anlamda sosyal ilişkilerin sürdürülebilmesi açısından sürekli küçük ve zararsız yalanlara başvururuz. Ama yine de bu konu hala tam olarak çözülebilmiş değil. Ne kadar yaygın olduğunu, çocuklarda bu mekanizmanın ne zaman çalışmaya başladığını, yalan söylemenin zeka ile ilişkisini tam olarak anlayabilmiş değiliz. Kimi araştırmalar iyi yalan söyleyenlerin daha zeki olduğunu iddia eder mesela. Ya da mesela siz yalanı şıp diye anlayabilir misiniz? Bunun yolları neler… Bu sorular ilginizi çekiyorsa gelin yalanların dünyasına bırakalım kendimizi.
Şimdi herkes yalan söylemenin zaruri olduğuna inanmayabilir. Ki tarih bu konuda çok sert söylemler geliştiren düşünürler ve kurallarla doludur. Hristiyanlık, İslam, Budizm… Tümü bu konuda çok katıdır, kurallar nettir. Immanel Kant da insan doğasının en büyük kötülüklerindendir der yalan için. Ölüm kalım meselesinde bile insan yalan söylememeli der.
Fakat burada şöyle bir durum var, yalan söylemek sadece bizim türümüze ait bir olgu değil. Kandırmacalar ve yalanlar gelişmiş memelilerin, özellikle primatların tümünde yaygın bir özellik. Ve beynimizin en son evrimleşen bölgesi olan neokorteks bölgesi bu konuda olağan şüpheli. Ve bu bölgenin hacmi aslında aldatma ve manipülasyon becerisini belirleyen ana faktör.
Kendi türümüze odaklanırsak, çocukların hikayeler uydurmayı ne kadar sevdiklerini biliyoruz fakat asıl amaca yönelik yalan söylemeye genelde 4-5 yaşlarında başlarlar. Ve bu aslında bilişsel olarak üst düzey beceride ustalaşmaları için çocuklar öncesinde iki temel yeteneği edinmelidir: birincisi “deontik mantık yürütme” olarak bildiğimiz yetenek. Kabaca sosyal kuralları tanıyıp anlayabilmek ve bu kurallara uyulmadığında ne olacağını kavrayabilmek olarak özetleyebiliriz. Yani çok basit bir örnek, çocuk kötü bir şey yaptığında itiraf ederse ceza alabileceğini ama bunu gizlemeyi becerirse paçayı yırtabileceğini öğrendiğinde artık geçmiş olsun diyebiliriz. İkincisi ki bununla ilgili yıllar önce uzunca bir video hazırlamıştım ve “başkalarının farklı fikirlere sahip olabileceğini anlamakla başlar her şey” diyerek ifade etmiştim. Zihin Teorisi olarak bilinen olgu. En basit haliyle başka insanların düşünceleri hakkında düşünebilme yeteneğidir. Başkalarının kendisinin bildiği şeyi bilmeyebileceğini veya tam tersini anlama yetisi. Bu da bireyselleşmenin ve kendi düşünce evrenini oluşturmanın en önemli aşamasıdır.
Şimdi bu becerileri geliştirdikten sonra artık ustalaşma süreci başlıyor. Hollanda’da 2017 yılında 6 yaş ile 77 yaş arası 1000 katılımcı ile yapılan bir araştırmaya göre tahmin edileceği üzere çocuklar ilk başlarda yalan söyleme konusunda o kadar beceriksizler ki, ama zamanla elbette büyüdükleri ortama ve yalan söyleme sıklıklarına göre bu yetenekleri gelişiyor ve görünüşe göre bu konuda prime dönemimizi 18 ila 29 yaş arasında yaşıyoruz. 45 yaş sonrasında ise bu yeteneğimizin köreldiği gözleniyor.
Yine aynı şekilde yalan söyleme ile birlikte paralel seyreden bir özellik daha var. Tepki kontrolü. Absürt, bizi çok sinirlendiren bir durum karşısında birden tepki vermeyip, duygularımızı ne kadar iyi regüle edebiliyorsak yalan konusunda da o kadar başarılıyız gibi görünüyor. Hatta bu duygu kontrolü bir ön şart gibi de düşünülebilir. Ve tüm bu şartları karşıladığınız takdirde yalan makinesinin nasıl işlediğine bakabiliriz şimdi. Bu noktada daha iyi nasıl yalan söyleniri merak ediyorsanız belki not almak da isteyebilirsiniz Neyse.
Şimdi bir deneyden bahsedelim bunu daha iyi anlamak için. Araştırmacılar bir grup ile ilginç bir deney yapıyorlar. Bir matematik testi yapılacağını ve her doğru cevap için onlara para ödeneceğini söylüyorlar. İlginç olan nokta şu ki katılımcılar testi çözdükten sonra kağıtlarını kağıt öğütücüsüne atıp kaç doğru ya da yanlış yaptıklarını kendileri söylüyorlar, uzmanlar kontrol etmiyorlar. Kağıtlarının artık imha edildiğini düşünen katılımcılar da işte tahmin edeceğiniz üzere 3 doğru yaptıysa 6 diyor ve parayı alıp gidiyor. Ama tabi burada uzmanların hilesi şu ki kağıt öğütücüsü aslında kağıtları öğütmüyor. Kimin yalan söyleyip söylemediğini biliyorlar yani. Yalan deneyi yaparken uzmanların kendilerinin yalan söylemesi de ilginç bir ikilem ama neyse. Sonuçlar tahmin edeceğiniz üzere genellikle sonuçların ortalamada %30-40 oranında çarpıtıldığını gösteriyor. Yani aslında yalan söylerken bile “abartmıyorlar” anlayacağınız. Hepsini doğru yaptım demiyorlar. İlginç değil mi? Yani dese ne olacak ki? Tüm parayı alıp gidebilirler. Neden yapmıyorlar bunu? İşte bu bizim yalan makinemizin nasıl çalıştığının bir tezahürü aslında.
Yalan söylemek aslında doğruyu söylemekten daha gelişmiş bir bilişsel beceri ister. Zira çok daha karmaşık bir süreç söz konusudur. Öncelikle doğruyu çok iyi bilmek gerekir, tüm detayları ile – ki tutarlı ve gözlemlenebilir gerçeklerle çatışmayan, akla ve mantığa yatkın bir senaryo geliştirebilelim. Aynı zamanda duygu regülasyonunu da devreye alarak gerçeği çok iyi gizleyebilmeliyiz. Poker face dediğimiz ustalıktan bahsediyoruz. Bunun ötesinde yalan söylediğimiz sırada yalanı dinleyenlerin yüz ifadelerini, beden dilini, tepkilerini de gerçek zamanlı olarak çok iyi analiz edebiliyor olmamız lazım ki en ufak bir şüphe belirtisi gördüğümüzde senaryomuzu uygun şekilde adapte edebilelim. Tabi bir de işin etik kısmı var. Sosyal ve ahlaki kuralları ve normları da çiğnediğimizin farkında olup bundan asla en ufak bir rahatsızlık duymama halinden bahsediyorum. Tüm bunları hesaba kattığımızda işte şunu çok net söyleyebiliyoruz. Yalanı üreten mekanizma beynimizin duygu ve davranışları düzenleyen prefrontal korteks denen bölgesinde çalışıyor.
Peki şimdi burayı biraz irdelememiz lazım. Zira burada yine herkesin çok işine yarayacak bir bilgi var. Başkalarının yalan söylediğini anlama konusunda neden bu kadar beceriksiz olduğumuz bilgisi. Evet. Birinin yalan söylediğini ne kadar iyi anladığınıza inansanız da genel anlamda ortalamaya baktığımızda yazı tura atmak kadar iyiyiz aslında bu konuda. Geliştirdiğimiz yalan makineleri de çok çok iyi sonuç vermiyor bu arada. Yazı tura atmaktan bir tık daha iyi ama o kadar. Peki neden? Aslında bunun nedeni bize insan doğası ile ilgili derinlerde sahip olduğumuz ve maalesef zamanla kaybettiğimiz çok güzel bir özelliği gösteriyor. Güven duymak. Evet. Biz aslında en derinlerde karşımızdaki insanın bize doğru söylediğine inanmak üzere kodlanmış durumdayız. İnanmak istiyoruz. Zira insan beyni bugünkü halini 150 bin yıl kadar önce aldı ve bu halini alırken güven duygusu çok önemliydi. Küçük gruplar halinde yaşayan ve temel amacı avlanmak, av olmamak ve birlikte kalarak hayatta kalmak olan insanlar örneğin bir tehlike konusunda birbirlerine yalan söylemenin sonuçlarını doğrudan hayatları ile ödedikleri için varsayılan olarak güvenmeyi öğrendiler. Bu iş nerede çığrından çıktı sizce? Neden bu güveni zamanla kaybettik… Evet. Tahmin edeceğiniz üzere birbirimizden uzaklaşmaya başladığımızda. Sanayi devrimi ve sonrasında daha bağlantılı olma hayali ile kurulan dijital dünyada aslında fiziksel olarak tüm bağımızın kopması sonucunda aslında “yüz yüze” söylemeyeceğimiz yalanları hem kendimize hem de topluma yaymaya başladık. Ki araştırmalar da bu sosyal, duygusal ve her anlamda uzak olmanın sonucunda insanların daha kolay yalan söyleyebildiğini ortaya koyuyor. Yani. Hepimiz sosyal medyanın dijital vatandaşlarıyız değil mi? Bunun için örnek vermeye uğraşmaya bile gerek yok. Bunu bir de algoritmanın yalanları, dezenformasyonu beslemesi ile birleştirdiğinizde… Konu dağılıyor biliyorum ama konunun geldiği yer de tam olarak burası…
Neden yalan söylediğimize dair çok şey söyleyebiliriz. Kendimizi olmak istediğimiz kişi gibi göstermek için, daha çok sevilmek için, başkalarını üzmemek için, desteklemek için… Küçük küçük bir sürü yalan söyleyebiliyoruz ve bunların birçoğu sosyal olarak oldukça da faydalı olabiliyor ancak ancak belki de asıl mesele başkalarına söylediğimiz yalanlar değil. Asıl mesele, kendimize söylediklerimiz. Çünkü bir noktadan sonra insan, yalanı anlatmayı bırakır… ona inanmaya başlar. Psikolojide buna “self-deception” deniyor. Beyin, çelişkiyi sevmez; söylediğin şey ile bildiğin şey çatıştığında, çoğu zaman gerçeği eğip bükerek bu uyumsuzluğu azaltır. Araştırmalar da insanların tekrar ettikleri yanlış bilgilere zamanla daha fazla inandığını gösteriyor. Ve işte o noktada, yalan ile gerçek arasındaki çizgi gerçekten ortadan kalkmaya başlar.
Ve bu durum bireysel bir zayıflık değil aslında… Sosyal ölçekte de aynı mekanizma çalışıyor. Bir bilgi ne kadar sık tekrar edilirse, doğru olup olmamasından bağımsız olarak, o kadar “tanıdık” hale geliyor. Ve beyin tanıdık olanı doğruya daha yakın kabul etme eğiliminde. İşte bu yüzden bazı sistemler yalanı tek başına bırakmaz… onu bir ekosisteme dönüştürür. Aynı mesaj farklı kanallardan, farklı ağızlardan, farklı tonlarla tekrar edilir. Bir yerde haber olur, bir yerde şaka, bir yerde slogan, bir yerde “herkesin bildiği bir gerçek”. Ve sen o fikirle o kadar çok karşılaşırsın ki, bir noktadan sonra onu ilk nerede duyduğunu bile hatırlamazsın.
Zaten kritik eşik de burasıdır. Çünkü bir fikrin kaynağını kaybettiğin anda… onu sorgulama ihtimalini de kaybedersin. Ve mesele artık insanları ikna etmek değildir… başka bir gerçeklik ihtimalini görünmez kılmaktır. Ve o noktada insanlar yalanı kabul etmez aslında… onun dışında bir şey düşünemez hale gelir.
