
Video bu sayfada oynar.
İnsanlığın bugüne kadar yaptığı en büyük yolculuk Ay’a gidiş filan sayılmaz. Işık Ay’a bir saniyede gider. Bu yazının konusu olan yolcuya ise ışık ancak bir günde ulaşabiliyor. Ve o yolcu, aradan geçen yarım asra rağmen hâlâ bizimle konuşuyor.
Voyager 1’den bahsediyoruz. 1977’de fırlattık. Ağırlığı bir otomobil kadar, beyni ise bugün cebimizde taşıdığımız araba anahtarındaki çipten bile daha zayıf. 18 Kasım 2026’da, Türkiye saatiyle 13.16’da, bu makine Dünya’dan tam bir ışık günü uzaklaştı. Yani bugün ona bir komut gönderirseniz komutunuz ancak yarın aynı saatte ona ulaşıyor, cevabı da bir gün sonra geliyor. Pazartesi sabahı günaydın diyorsunuz, cevabını çarşamba sabahı alıyorsunuz.
İnsan eliyle yapılmış hiçbir şey bu kadar uzağa gitmedi. Ama Voyager’ı özel yapan şey gittiği mesafe değil. Bu makine gezegenleri görmek için yola çıktı ve sonunda bize kendimizi gösterdi: bir kere dönüp arkasına bakarak, bir kere de üzerinde taşıdığı mektupla. Ve bu yarım asırlık yolun her aşamasında onu ayakta tutan şey teknoloji olmadı, insanlar oldu.
175 yılda bir gelen dizilim
1960’ların ortasındayız. İnsanlık Ay’a gitmek için bütün gücüyle yarışıyor ama daha ötesi hakkında bildiklerimiz yok denecek kadar az. Jüpiter’in dev bir gaz küresi olduğunu, üzerinde Büyük Kırmızı Leke denen bir fırtına döndüğünü biliyoruz. Satürn’ün halkaları var. Uranüs ile Neptün ise dünyanın en iyi teleskoplarında bile bulanık birer lekeden ibaret. Bu gezegenlerin gerçekte neye benzediğini öğrenmenin tek yolu oraya bir araç göndermek.
Sorun da burada. Roket bir aracı belli bir hıza kadar çıkarıyor, sonra araç o hızla süzülüp gidiyor. Dünya’dan Neptün’e bu şekilde dümdüz bir araç gönderseniz yolculuk otuz yıldan fazla sürüyor. Otuz yıl dayanacak bir araç yapamazsınız, yapsanız bile kimse sonucunu görmek için otuz yıl beklemez. Kısacası dış gezegenler bize uzak oldukları için değil, biz yavaş olduğumuz için ulaşılmaz.
Çözüm Pasadena’daki Jet İtki Laboratuvarı’nda, kısaca JPL’de olgunlaşıyor. Aracı hızlandırmak için illa yakıt yakmanız gerekmiyor; bir gezegenden hız ödünç alabilirsiniz. Araç Jüpiter gibi dev bir gezegenin yanından geçerken onun çekimine kapılır, etrafından dolanır ve gezegenin kendi yörüngesindeki hızından bir parça kapıp çok daha hızlı fırlar. Bir sapan gibi. Buna kütleçekim yardımı deniyor. Tek bir şartı var: araç geçerken gezegenin tam doğru yerde durması gerekiyor. Dört gezegene sırayla sapan atacaksanız dördünün de.

1965 yazında JPL’de Gary Flandro adında genç bir lisansüstü öğrencisi tam da bu soruyla uğraşıyor. Dış gezegenlerin önümüzdeki yıllarda gökyüzünde nerede olacağını tek tek hesaplıyor ve hesaplar ona inanılmaz bir şey söylüyor: 1970’lerin sonunda Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün öyle bir sıraya geçecek ki tek bir araç bir gezegenden ötekine sapan atarak dördünü de gezebilecek. Otuz yıllık Neptün yolculuğu on iki yıla inecek. Üstelik bu dizilim ancak 175 yılda bir geliyor. Bir önceki sefer 1800’lerin başıydı, insanlar okyanusları ahşap yelkenlilerle geçiyordu. Bir sonraki 2150’lerde. Yani bu fırsat kaçarsa onu yakalayacak olanlar bugün yaşayanların torunlarının torunları olacak.
Bütçeden silinen Büyük Tur
JPL bu fırsatın peşine düşüyor ve 1969’da bir plan çıkarıyor: Büyük Tur. Tamamen yeni, nükleer güçle çalışan dört araç yapılacak ve dış gezegenlerin hepsi gezilecek. Başkan Nixon 1970’te projeye destek veriyor ama Büyük Tur çok pahalı; hesaplar her seferinde biraz daha yükseliyor ve sonunda bir milyar dolara dayanıyor. Tam bu sırada NASA’nın gözü başka bir dev projede: uzay mekiği. Apollo bitmek üzere, ajansın bütçesi her yıl kırpılıyor ve iki dev projeye birden para yok. Aralık 1971’de Beyaz Saray NASA’ya ikisinden birini seçmesini söylüyor. NASA mekiği seçiyor ve Büyük Tur bütçeden siliniyor.
Haber JPL’e Noel arifesinde ulaşıyor. Büyük bir hayal kırıklığı ama JPL pes etmiyor. Ekip dağıtılmıyor, hemen daha küçük bir plan hazırlanıyor: sıfırdan pahalı bir araç tasarlamak yerine Mars’a ve Venüs’e gönderilmiş Mariner araçlarının gövdesi kullanılacak, dört araç yerine iki araç olacak, hedefte sadece Jüpiter ve Satürn olacak. Maliyet Büyük Tur’un üçte birine iniyor ve Mayıs 1972’de görev onaylanıyor.
Kâğıt üzerinde artık iki gezegene giden bir görev var. Ama ekip burada akıllıca bir hamle yapıyor. Resmi plan iki gezegen diyor ama gezegenler aynı sırada duruyor sonuçta; doğru günde fırlatılan bir araç Satürn’den sonra Uranüs’e, oradan da Neptün’e gidebilir. Tek şart aracın o kadar uzun yaşaması. O yüzden mühendisler aracı Satürn’e varıp ölecek gibi değil, yıllarca yaşayacak gibi yapıyor. Güç kaynaklarını on yıldan uzun dayanacak şekilde güçlendiriyorlar, bilgisayarını da programı Dünya’dan değiştirilebilecek şekilde tasarlıyorlar ki ileride ona yeni görevler öğretebilsinler. Kimseye “Neptün’e gidiyoruz” demiyorlar ama o kapıyı açık bırakıyorlar.
Bir de ikiz araç meselesi var. Macellan dünyayı dolaşmak için beş gemiyle yola çıkmıştı, geri dönebilen tek bir gemi oldu. Büyük keşif yolculuklarında hep yedek bir gemi olur. Voyager’da da öyle: iki araç yapılıyor, biri yolda kaybolursa öbürü görevi tamamlayacak. O açık bırakılan kapıdan geçen de bu ikinci araç olacaktı.
Ortaya sekiz yüz kilo kadar ağırlığında, on köşeli gövdeli tuhaf bir makine çıkıyor. Üstünde Dünya ile konuşmasını sağlayacak 3,7 metrelik dev bir çanak anten var. Bir kolun ucunda kameralar, bir başka kolun ucunda plütonyumlu güç kaynakları. Güneş paneli yok, çünkü Jüpiter’in ötesinde güneş ışığı panellere yetmeyecek kadar az; araç elektriğini plütonyum bozunurken çıkan ısıdan üretecek. Tasarım fırlatmaya yetişmek için 1972’de donduruluyor, yani Voyager fırlatıldığı gün bile beş yıllık bir teknolojiyle uçacak. Ekipten Rich Terrile’nin tarifiyle bu bilgisayar bugün cebimizdeki telefon seviyesinde bile değil, araba anahtarlarımızdaki küçük devre seviyesinde. Ama bu makineyi yapanlar her şeyi düşünen türden insanlar. Gezegen bilimci Jim Bell’in benzetmesi çok yerinde: kampa giderken yanınıza alacağınız insanlar bunlar. Ya böcek çıkarsa, ya çadırı su basarsa, ya benzin biterse. Çünkü uzaya gönderdiğiniz bir araca servis çağıramazsınız.
Şişedeki mektup
Araçlar yapılırken bir grup bilim insanı bir şeyi fark ediyor: bu iki makine gezegenleri geçtikten sonra durmayacak. Güneş Sistemi’nden çıkıp yıldızların arasına doğru sonsuza kadar gidecek. Yani insanlık okyanusa bir şişe atmak üzere. Madem atıyoruz, içine bir mektup koymamız lazım. Peki bir gün başka bir uygarlık o şişeyi bulursa ona kendimizi nasıl anlatacağız?
Bu işi üstlenen kişi tanıdık bir isim: Carl Sagan. O zaman Cornell Üniversitesi’nde astronomi profesörü, Voyager’ın görüntüleme ekibinde ve dünya dışı yaşamı ciddi bir bilim konusu hâline getiren adam. Birkaç yıl önce Pioneer araçlarına üzerinde çıplak bir kadın ve erkek çizimi olan küçük bir plaka koymuş, bu masum çizim Amerika’da skandal olmuştu; gazeteler NASA’nın uzaya müstehcen resim gönderdiğini yazmıştı. Sagan yine bir plaka düşünürken gökbilimci Frank Drake daha iyi bir fikirle geliyor: aynı ağırlıkla bir plak gönderebilirler. Bildiğimiz gramofon plağı, ama milyonlarca yıl dayansın diye altın kaplı bakırdan.

Plak dolmaya başlıyor. Elli beş dilde selam, Antik Akatça’dan Türkçeye kadar. Rüzgâr, yağmur, bir balinanın şarkısı, bir bebeğin ağlaması. Ses sinyaline çevrilmiş yüzden fazla fotoğraf ve bir buçuk saatlik müzik: Bach, Beethoven, Mozart, Japon şakuhaçisi, Hint ragası, Azerbaycan’dan balaban ezgisi. Bir de tek bir rock şarkısı, Chuck Berry’den Johnny B. Goode. Plağın yapımcısı Timothy Ferris, Bob Dylan’ı da çok istediğini ama yerin tek bir rock şarkısına yettiğini anlatıyor. Bütün bunlar için ellerinde sadece altı hafta var, çünkü fırlatma tarihi belli ve kimse plak için roketi bekletmeyecek.
Bütün selamlar Cornell’de kaydediliyor. Sagan’ın altı yaşındaki oğlu Nick’e de uzaylılara ne söylemek istediğini soruyorlar. Nick’in cümlesi bugün hâlâ plağın içinde:
“Dünya gezegeninin çocuklarından merhaba.”
Plağın yaratıcı direktörü Ann Druyan. Ve bu altı haftanın içinde bambaşka bir şey yaşanıyor: Druyan ile Sagan birbirine âşık oluyor. Ekip plağa bir insanın beyin dalgalarını da koymaya karar veriyor ve kaydedilen beyin Druyan’ınki oluyor. Bir saat boyunca beyin ve kalp sinyalleri kaydedilirken o dünyayı, insanlık tarihini ve yeni âşık olduğu adamı düşünüyor. Yani şu an yıldızların arasında âşık bir insanın beyninden geçenlerin kaydı dolaşıyor.
Üç buçuk saniyelik pay
1977 yazında Florida’da son hazırlıklar yapılıyor. Önce Voyager 2 fırlatılacak, sonra Voyager 1. Sıralama ters gibi duruyor ama bir sebebi var: Voyager 1 daha hızlı bir rotaya konacak, yolda kardeşini sollayıp her gezegene ondan önce varacak. 20 Ağustos’ta Voyager 2 kalkıyor ve daha ilk dakikalarda işler karışıyor. Roket yükselirken araç öyle sarsılıyor ki kendi kendine bir arıza olduğuna karar veriyor, sistemlerini kapatıp yedeklere geçmeye başlıyor. Yerdeki ekip birkaç gün boyunca aracın kaybolup kaybolmadığını bile bilemiyor; gazeteler “uzayda isyan” diye manşet atıyor. Sonunda kodu yazan mühendis sorunu buluyor: arıza sınırları çok sıkı ayarlanmış, araç biraz sallandığında bunu arıza sanıp panikliyor. Ekip de Voyager 1 kalkmadan önce onun yazılımını aceleyle düzeltiyor.
5 Eylül’de sıra Voyager 1’de ve bu sefer başka bir şey ters gidiyor. Roketin ikinci kademesinde yakıt sızıntısı var ve kademe aracı yeterince hızlandıramıyor. Aradaki farkı en tepedeki son kademe kapatmak zorunda; hızın eksik kaldığını fark ediyor ve planlanandan çok daha uzun yanıyor. Yanma bittiğinde tanklarda geriye kalan yakıt sadece üç buçuk saniyelik. Biraz daha eksik kalsa Voyager 1 Jüpiter’e hiç varamayacak, neredeyse oraya kadar gidip Güneş’e doğru geri düşecekti. Bugün bir ışık günü uzakta olan o makine, yolculuğuna üç buçuk saniyelik bir payla başlamıştı.
Market folyosu ve Jüpiter’in uyduları
Jüpiter’e gitmeden önce ekibin çözmesi gereken bir sorun daha vardı. Fırlatmaya birkaç ay kala bilim insanları Jüpiter’in çevresindeki radyasyonun tahmin edilenden çok daha güçlü olduğunu hesaplamıştı. Aracın kollarındaki kablolar bu radyasyonun yarattığı elektrik darbelerini doğrudan beyne taşıyabilirdi ve normal yollardan malzeme sipariş etmeye zaman yoktu. Mühendis Frank Locatell bir teknisyeni markete gönderip alüminyum folyo aldırdı ve kablolar o folyoyla tek tek sarıldı. Evet, mutfakta kullandığımız alüminyum folyodan bahsediyoruz.
Bir buçuk yıllık yolculuktan sonra, Mart 1979’da Voyager 1 Jüpiter’e varıyor ve o folyo işe yarıyor. Araç radyasyonun içinden sağ çıkıyor ve yedi yıldır sadece hazırlık yapan ekip bir anda veri selinin içinde kalıyor. Her kırk sekiz saniyede bir yeni fotoğraf iniyor; ekip buna “yangın hortumundan su içmek” diyor. Fotoğraf laboratuvarları gece gündüz çalışıyor, insanlar eve gitmeyip arabalarında uyuyor. Büyük Kırmızı Leke’nin içine iki üç Dünya sığdığını, çevresindeki bulutları yutup başkalarını dışarı tükürdüğünü görüyorlar. Jüpiter’de şimşek kaydediliyor; ilk kez başka bir gezegende şimşek görüyoruz.

Asıl sürprizler uydularda. Ekibin korkusu hepsinin bizim Ay’ımız gibi kraterlerle dolu ölü taşlar çıkması. Dıştaki iki uydu gerçekten öyle. Sonra içtekilere geliniyor ve kraterler birden kayboluyor. Europa bir bilardo topu kadar pürüzsüz ve buzdan kabuğu çatlaklarla dolu. Bu ancak bir şekilde açıklanabilir: o kabuğun altında tuzlu sudan bir okyanus var. Hem de Dünya’daki bütün okyanuslardan daha fazla su.
En büyük keşif ise herkes evine döndükten sonra geliyor. 9 Mart 1979’da genç bir navigasyon mühendisi, Linda Morabito, aracın yerini doğrulamak için geride kalan Io uydusunun bir fotoğrafına bakıyor. Sıradan bir iş. Fotoğrafın kenarında Io’nun arkasından yükselen kocaman bir şey görüyor. Önce arkada başka bir uydu olduğunu sanıyor ama o büyüklükte bir uydu olsa Dünya’dan çoktan görülürdü. Morabito’nun gördüğü şey yüzeyden iki yüz elli kilometre yükselen bir duman: bir yanardağ.

İnsanlık ilk kez Dünya dışında canlı bir yanardağ görüyor. Io’da Dünya’dakinden on kat fazla volkanik hareket var, çünkü Jüpiter’in çekimi bu küçük uyduyu durmadan sıkıp bırakıyor ve içini kaynatıyor. Voyager’ın proje bilimcisi Ed Stone, o gün bambaşka bir yolculuğa çıktıklarını anladıklarını söyleyecekti.
Titan kararı ve son liman
Jüpiter’in sapanıyla hızlanan iki araç Satürn’e doğru yola çıkıyor ve Satürn’de ekibin önünde çok zor bir seçim var. Satürn’ün en büyük uydusu Titan, Güneş Sistemi’nde kalın bir atmosferi olan tek uydu. Bazı bilim insanları Dünya’nın ilk hâlinin buna benzediğini düşünüyor; yaşamın nasıl başladığını anlamak istiyorsanız Titan’a bakmanız lazım. Ama Titan’a yakından bakmak için Voyager 1’in öyle bir rotadan geçmesi gerekiyor ki bu rota onu gezegenlerin düzleminden kuzeye fırlatacak. Yani Voyager 1 Titan’ı görürse başka hiçbir gezegene uğrayamayacak. Plan şu: Voyager 1 Titan’ı başarıyla incelerse dokuz ay arkadan gelen Voyager 2 serbest kalacak ve açık bırakılan kapıdan geçip Uranüs’e gidebilecek. Voyager 1 başarısız olursa Voyager 2 aynı rotaya sokulacak ve o da Uranüs’ten, Neptün’den vazgeçecek. Büyük Tur hayalinin kaderi birkaç saate bağlı.
Kasım 1980’de Voyager 1 Titan’ın yanından geçiyor. Kameralar turuncu kalın bir dumandan başka bir şey göremiyor. Ama araç Titan’ın arkasına geçerken gönderdiği radyo sinyali o atmosferin içinden geçip Dünya’ya ulaşıyor ve sinyaldeki değişimden yüzeyin basıncı ve sıcaklığı hesaplanıyor. Titan sıfırın altında 180 derece; dumanların altında belki metan gölleri saklayan bir dünya. Voyager 1 başarıyor, NASA Voyager 2’nin Uranüs’e devam etmesini onaylıyor. Voyager 1 ise o rota yüzünden gezegenlerin düzleminden ayrılıp yıldızlara doğru yalnız bir yolculuğa başlıyor. Bundan sonra önünde tek bir gezegen bile olmayacak.
Uranüs ve Neptün o kadar uzak ki oraya ulaşan güneş ışığı çok zayıf, araç da çok hızlı gidiyor. Karanlıkta hızla giden bir arabadan fotoğraf çekmeye benziyor; uzun pozlama yaparsanız görüntü kayar. İşte yıllar önce yazılımı değiştirilebilsin diye yapılan o bilgisayar burada işe yarıyor. Mühendisler araca yeni bir program yükleyip ona dönmeyi öğretiyor; araç fotoğraf çekerken bütün gövdesiyle hedefini takip ediyor. Ocak 1986’da Voyager 2 Uranüs’e ulaşıyor: yan yatmış mavi yeşil bir dev ve etrafında Miranda gibi sanki parçalanıp yeniden yapıştırılmış tuhaf uydular. Ama ekip sonuçları anlatmaya hazırlanırken, 28 Ocak sabahı herkes Challenger mekiğinin kalkışını izlemek için ara veriyor. Mekik yetmiş üç saniye sonra infilak ediyor ve yedi astronot hayatını kaybediyor. Voyager ekibinden Linda Spilker o sabahı hatırlıyor: bir yanda Uranüs’ün fotoğrafları birer birer geliyor, öbür yanda televizyonlarda patlama tekrar tekrar gösteriliyor.

Ağustos 1989’da Voyager 2 son gezegene, Neptün’e varıyor. Bu kadar uzaktan gelen sinyali duyabilmek için yerdeki antenler birbirine bağlanıyor, New Mexico’daki yirmi yedi antenlik radyo teleskop dizisi bile işe koşuluyor. Neptün parlak bir mavi ve üzerinde dev bir karanlık fırtına var. Son durak olduğu için bir sonraki gezegene sapan atmaya gerek yok; ekip aracı bulut tepelerinin sadece birkaç bin kilometre üzerinden geçirip en büyük uydusu Triton’a yönlendiriyor. Donmuş bir kaya olması beklenen Triton’da kilometrelerce yükselen kara gayzerler görüyorlar. Büyük Tur tamamlanıyor: 1972’de kâğıt üzerinde iki gezegene gidecek diye onaylanan görev dört dev gezegeni de gezmiş oluyor. JPL’de büyük bir veda partisi veriliyor ve Chuck Berry bizzat gelip Johnny B. Goode’u çalıyor.
Soluk Mavi Nokta
Bu arada Voyager 1 dokuz yıldır karanlıkta yol alıyor ve kameraları yakında kapatılacak. Güç kaynakları her yıl biraz daha zayıflıyor ve artık gezegen görmeyecek bir aracın kameralarına enerji harcamanın anlamı yok. Carl Sagan ise kameralar kapanmadan önce son bir şey istiyor: araç dönüp arkasına baksın ve bütün Güneş Sistemi’nin bir aile fotoğrafını çeksin. Buna pek çok kişi karşı çıkıyor. O uzaklıktan gezegenler birer ışık noktasından başka bir şey olmayacak, bilimsel değeri yok, üstelik kameraları Güneş’e bu kadar yakın bir yöne çevirmek onlara zarar verebilir. Ama Sagan inat ediyor, NASA’nın başkanına kadar gidiyor ve sonunda izin çıkıyor.
14 Şubat 1990’da Voyager 1, Dünya’dan altı milyar kilometre uzakta dönüyor ve altmış karelik bir mozaik çekiyor. O hafta Dünya’da tarih yazılıyor: Berlin Duvarı üç ay önce yıkılmış, üç gün önce Nelson Mandela yirmi yedi yıl kaldığı hapisten çıkmış, herkes televizyonların başında. Ve tam o sırada, kimsenin haberi olmadan, bütün bu olayların yaşandığı yerin fotoğrafı çekiliyor. Fotoğraflara ilk bakan görüntüleme ekibinden Candy Hansen. Kare kare inceliyor ve önce Dünya’yı bulamıyor; görüntüde güneş ışığının kamerada bıraktığı çizgiler var. Sonunda fark ediyor: Dünya o ışık çizgilerinden birinin içinde duruyor. Bir pikselden bile küçük, soluk mavi bir nokta. Ekipten Carolyn Porco, fotoğrafa ilk baktığında içgüdüsel olarak üzerindeki tozu silmek istediğini anlatıyor. Silmek istediği tozlardan biri Dünya’ymış aslında.

Sagan ise o noktadan başka bir şey çıkarıyor. Birkaç yıl sonra yazdığı Soluk Mavi Nokta kitabında şöyle diyecek:
“Şu noktaya bir daha bakın. Orası burası, orası evimiz, orası biziz. Sevdiğiniz, tanıdığınız, adını duyduğunuz herkes, yaşamış her insan hayatını orada yaşadı. Bütün krallar ve köylüler, bütün âşıklar, anneler ve babalar, hepsi bir güneş ışınında asılı duran bir toz zerreciğinin üzerinde yaşadı.”
Sagan’a göre bu fotoğraf bize bir sorumluluk yüklüyor: birbirimize daha iyi davranmak ve bildiğimiz tek yuvayı korumak. Bu fotoğraftan otuz dört dakika sonra Voyager 1’in kameraları sonsuza kadar kapatılıyor. Yani Voyager’ın gözleriyle gördüğü son şey biziz. Carl Sagan altı yıl sonra, 1996’da, gönderdiği mektubun bir gün okunup okunmayacağını hiç öğrenemeden hayatını kaybediyor.
Kabarcığın dışı
Kameralar kapandıktan sonra Voyager 1’in son bir görevi var: Güneş Sistemi’nin sınırını bulmak. Güneş sadece ışık saçmıyor, her yöne saniyede yüzlerce kilometre hızla akan parçacıklar da gönderiyor. Buna güneş rüzgârı diyoruz. Bu rüzgâr bütün gezegenleri içine alan dev bir kabarcık şişiriyor. Kabarcığın bir yerde bitmesi, güneş rüzgârının yıldızlar arasındaki ortama yenildiği bir sınır olması gerekiyor ama nerede olduğunu kimse bilmiyor. Onu bulabilecek tek araç Voyager. Yıllar geçiyor ve sınır bir türlü gelmiyor. 1998’de Voyager 1, kendisinden önce fırlatılan Pioneer 10’u geçip insan yapımı en uzak nesne oluyor. 2004’te güneş rüzgârının birden yavaşladığı bir bölgeye giriyor. Ve sonunda 25 Ağustos 2012’de aletler hep beklenen o değişimi gösteriyor: Güneş’ten gelen parçacıklar neredeyse tamamen kayboluyor, galaksinin derinliklerinden gelen kozmik ışınlar birden artıyor. Voyager 1 kabarcığın dışına çıkmış. Ekip emin olmak için bir yıl daha veri bekliyor ve 2013’te duyuruyor: insan eliyle yapılmış bir nesne ilk kez yıldızlararası uzayda.
Yaşlı bir bilgisayarla konuşmak
O sınırı geçerken Dünya’da da zaman akıyor. Voyager’ı 1970’lerde yapan mühendislerin çoğu emekli olmuş, bazıları hayatta değil. Araç hâlâ 1970’lerin yazılımıyla çalışıyor ve o eski programlama dilini bilen insan bulmak her yıl biraz daha zor. Üstelik araç yaşlanıyor ve parçaları bir bir bozuluyor; uzaktan tamir etmek dışında seçenek yok. 2017’de aracın yönünü tutan iticiler yıpranıyor. Antenin Dünya’ya dönük kalması bu iticilere bağlı; anten başka yöne dönerse Voyager’ın sesi bir daha duyulmaz. Ekip son çare olarak 1980’den, Satürn’den beri hiç kullanılmamış yedek iticileri denemeye karar veriyor. Otuz yedi yıldır uyuyan iticilere komut gönderiyorlar ve sonucun Dünya’ya ulaşması için on dokuz buçuk saat bekliyorlar. Sonuç geliyor: dört itici de çalışıyor.
Kasım 2023’te çok daha büyük bir korku başlıyor. Voyager 1 birden anlamsız veri göndermeye başlıyor. Sinyal geliyor, yani araç yaşıyor, ama gelen veri hep aynı şekilde tekrar eden bir ve sıfırlardan ibaret. Aylarca uğraştıktan sonra araca bütün hafızasını okuyup göndermesini söyleyen bir komut yolluyorlar ve gelen dökümü satır satır inceliyorlar. Sorun bulunuyor: bilgisayardaki tek bir hafıza çipi bozulmuş. Tamir etmenin yolu yok. Ekip o çipteki programı parçalara ayırıp hafızanın başka boş yerlerine taşımaya karar veriyor. Yirmi dört milyar kilometre öteden, her komutun cevabını iki gün bekleyerek kırk altı yıllık bir bilgisayar programını yeniden yerleştiriyorlar. Nisan 2024’te Voyager 1 yeniden anlamlı veri göndermeye başlıyor.

Voyager’ın elli yıllık proje bilimcisi Ed Stone bunu görmüş oluyor; çok az sonra, Haziran 2024’te, 88 yaşında hayatını kaybediyor. Ekipte 1977’den beri orada olan biri hâlâ var: Linda Spilker. Voyager onun üniversiteden sonraki ilk işiydi ve bugün görevin proje bilimcisi. Spilker durumu tek cümleyle anlatıyor: “Her gün son günümüz olabilir.”
Bir ışık günü
Voyager 1’in en büyük sorunu yaşlılık değil, enerji. Plütonyumlu güç kaynakları her yıl yaklaşık dört watt güç kaybediyor. Fırlatıldığında yaklaşık 470 watt üretiyordu, bugün bunun yarısından da az. Bu yüzden ekip her yıl bir şeyi kapatmak zorunda kalıyor. Araçta on bilim aleti vardı, bugün yedisi kapalı. En son Nisan 2026’da kırk dokuz yıl kesintisiz çalışmış bir alet daha kapatıldı. Eylül’de mühendisler aracın üç cihazını daha az güç yiyen alternatiflerle değiştirerek biraz daha zaman kazandı. Ekim 2026’da bir korku daha yaşandı: 18 ve 19 Ekim’de Dünya’daki antenler Voyager 1’den hiçbir şey duyamadı, iki gün sonra sinyal geri geldi. Bir itici seti çalışmayı bırakmış, Voyager 1 kendi kendine yedeklere geçmiş. Görev yöneticilerinin dediği gibi, beklenmeyeni beklemek zorundalar.

Ve işte buradayız. Voyager 1, yaklaşık 26 milyar kilometre ötede, Dünya’dan bir ışık günü uzaklıkta. Bu sayı kafada bir şey ifade etmiyor, gelin bir yere oturtalım. Güneş’in ışığı bize sekiz dakikada ulaşıyor; Voyager 1 o mesafenin 173 katı uzakta. Saatte yüz kilometreyle, hiç mola vermeden bir arabayla oraya gitmeye kalksanız 29 bin yıl sürerdi. Göbekli Tepe’den bugüne geçen zamanın iki buçuk katı. Oradan bize gönderdiği sinyalin gücü bir buzdolabı ampulü kadar; Dünya’ya vardığında o kadar zayıflamış oluyor ki onu ancak dünyanın üç ayrı köşesine kurulmuş dev antenlerle duyabiliyoruz.
Sen doğduğunda Voyager neredeydi?
Voyager 1’in gücü 2030 civarında tamamen tükenecek. Bir gün ekip ona bir komut gönderecek ve iki gün sonra cevap gelmeyecek. Ama Voyager orada durmayacak; yıldızların arasında saatte 61 bin kilometreyle gitmeye devam edecek. Kırk bin yıl sonra Gliese 445 adlı küçük bir yıldızın yanından geçecek ve üzerindeki Altın Plak, yapımcısı Timothy Ferris’e göre en az bir milyar yıl okunabilir kalacak. Uzayda onu aşındıracak ne rüzgâr var ne yağmur. Candy Hansen bunu şöyle anlatıyor:
“Biz kendimizden daha uzun yaşayacak bir şeyi uzaya gönderdik. Milyarlarca yıl sonra Güneş şişip kızıl bir deve dönüştüğünde Voyager hâlâ yıldızların arasında olacak ve o plakta bizim zamanımızın şarkıları çalacak.”
Başta bir şey söylemiştik: bu makine gezegenleri görmek için gitti ama bize kendimizi gösterdi. Gösterdiği ilk şey, bizi biz yapan şeyin merak ve inat olduğu. İptal edilen bir projeyi kapıyı açık bırakarak yaşatan mühendisler, kabloları market folyosuyla saran teknisyenler, bir fotoğrafın kenarında yanardağ yakalayan bir navigasyon mühendisi ve bugün hâlâ iki gün bekleyerek yarım asırlık bir bilgisayarla konuşan bir avuç insan. Voyager’ı efsane yapan gezegenler olmadı, bu insanlar oldu.
Gösterdiği ikinci şey daha ağır. Altı milyar kilometreden bakınca biz bir toz zerresiyiz. Bütün savaşlarımız, bütün sınırlarımız, bütün kavgalarımız o pikselden küçük noktanın üzerinde yaşandı. Voyager bunu bize 1990’da gösterdi; aradan otuz altı yıl geçti ve hâlâ o noktanın üzerinde birbirimizle kavga ediyoruz. Ders orada duruyor, almayan biziz. Belki bir gün başka bir varlık o plağı bulacak, belki hiç bulmayacak. Ama altı yaşında bir çocuğun sesi milyarlarca yıl boyunca yıldızların arasında aynı cümleyi tekrar edecek: Dünya gezegeninin çocuklarından merhaba.
Merakın burada bitmesin.
Kaynakça
- Flandro, G. A. (1966). “Fast reconnaissance missions to the outer solar system utilizing energy derived from the gravitational field of Jupiter.” Astronautica Acta, 12, 329–337.
- Jet Propulsion Laboratory (1966). Space Programs Summary 37-35, Vol. IV. https://ntrs.nasa.gov/citations/19660004267
- Sagan, C., Drake, F. D., Druyan, A., Ferris, T., Lomberg, J., Salzman Sagan, L. (1978). Murmurs of Earth: The Voyager Interstellar Record. Random House.
- Sagan, C. (1994). Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space. Random House.
- Bell, J. (2015). The Interstellar Age: Inside the Forty-Year Voyager Mission. Dutton.
- NASA/JPL-Caltech. “Voyager” görev sayfası ve görev duyuruları (yıldızlararası uzay 2013, iticiler 2017, hafıza çipi 2023–2024, güç tasarrufu ve alet kapatmaları 2024–2026). https://science.nasa.gov/mission/voyager/
- NASA/JPL Photojournal: PIA00452 (Soluk Mavi Nokta), PIA00010 (Io), PIA00459 (Europa), PIA01492 (Neptün), PIA14113 (Altın Plak). https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00452



