https://www.youtube.com/watch?v=B2ZExRNT0GU https://www.youtube.com/watch?v=Me38i-uIosQ&pp=ygUMcHRzZCBmb290YWdl https://www.youtube.com/watch?v=8K5sJuTbQvY&pp=ygUETURNQQ%3D%3D https://www.youtube.com/watch?v=8wBhRj8YDBs&t=1110s&pp=ygUETURNQQ%3D%3D https://www.youtube.com/watch?v=2yNoHqndq-U&pp=ygUETURNQQ%3D%3D https://www.youtube.com/watch?v=k7Xk2aUioT0&pp=ygUPZWNzdGFzeSBoaXN0b3J5 https://www.youtube.com/watch?v=MKVBgGFAftI&pp=ygURODBzIHBzeWNob3RoZXJhcHk%3D https://www.youtube.com/watch?v=DjV0N_V0YRM&pp=ygURYWxleGFuZGVyIHNodWxnaW7SBwkJkQoBhyohjO8%3D (Alexander Shulgin) https://www.youtube.com/watch?v=y1A0_sPiaL8&pp=ygUPODBzIHNjaWVuY2UgbGFi
https://www.youtube.com/watch?v=rglmiwu_C7k https://www.youtube.com/watch?v=ClPVJ25Ka4k MDMA. Beyinde serotonin, dopamin ve nöradrenalin sistemlerini etkileyen bir sentetik uyarıcı ve duygu artırıcı madde… 1912 yılında Alman ilaç şirketi Merck tarafından sentezlenen bir kimyasal ürün. Ve şirketin temel amacı kanamayı durduracak veya damarları daraltacak ilaçlar ve bazı ara kimyasallar geliştirmekti. Ki 1912’den bahsediyoruz. O zaman ilaç geliştirme mantığı şuydu: bir sürü yeni bileşik sentezle, hepsini patentle, içinden işe yarayan bir ilaç çıkarsa da bunu kullan. MDMA dediğimiz madde de bir ara bileşik bir yan ürün gibi ortaya çıkıyor.
Ama bir anlamda “işe yaramıyor” bu denilerek rafa kaldırılıyor bu madde. Tıp dünyasının tozlu raflarında on yıllarca öylece duruyor. Ta ki 1970’lere kadar. Evet. Neredeyse 60 yıl bir iki askeri deney dışında adı bile geçmeyen bir madde bu. 70’lerde ise bir ABD’li bir kimyager, Alexander Shulgin bu maddeyi raftan indirip etkilerini inceliyor ve çevresindeki terapistlere tanıtıyor. Ve işte o andan sonra bu madde tüm dünyada, hippi kültürü ile birlikte partilerin, kült grupların elinden düşmeyen bir şeye dönüşüyor… Extacy olarak biliyoruz biz bu maddeyi. Mutluluk hapı…
1980’lerde devletlerin “tamam bu iş kontrolden çıkıyor artık” deyip yasaklı maddeler listesine girene kadar tüm dünyayı kasıp kavuran bu madde bugün tıp ve nörobilim dünyasının tekrar gündeminde. Sağlam bir tartışma bizi bekliyor önümüzdeki süreçte. Gelin biz de bu tartışmaya bilgili ve bilinçli olarak katılmak için olayın iç yüzünü bir anlayalım.
MDMA yani metilendioksimetamfetamin olarak bilinen bu madde bahsettiğimiz gibi aslında ortaya karışık sentezlenen bileşiklerden doğan bir maddeydi. Ve uzun yıllar ne işe yaradığı anlaşılamadığı için rafa kaldırılan binlerce bileşikten biri olmuştu. 1976’da ise ABD’li kimyager Alexander Shulgin laboratuvarında ilaç destekli psikoterapi deneyleri altında MDMA’i sentezlediğinde ve bunun etkilerini çevresine anlattığında bir anlamda psikoterapistlerden oluşan gizli bir örgün bu maddeyi hastalarında kullanmaya başlayacaktı. Gizli örgüt diyorum zira öncesinde LSD ve psilosibin gibi ilaçların psikoterapide kullanılmasının yasaklanması nedeniyle bu maddeyi de kaybetmek istemiyorlardı. Ve 70’lerin başından 1984’e kadar da 10 yıl kadar herhangi bir devlet müdahalesi olmadan sayısız deney yaptı uzmanlar bu madde ile. Bu yasağın sebebi ise tabi ki bu maddenin kullanımının o kadar da gizli kalamamasıydı. Zira psikoterapistlerin bu maddeyi üzerinde denediği hastalar bu maddenin etkilerini sosyal çevreleri ile paylaştığında herkes bunun peşine düşmüş ve bir piyasa oluşmuştu… Çünkü kullananlar şunları yaşadığını söylüyorlardı: daha yakın hissettim, daha kolay konuştum, duygularımı daha derinden hissettim, müziği, dokunmayı daha yoğun yaşadım…
Ve o yılların ABD’sinde zaten bir “alternatif bilinç” dalgası vardı: hippie kültürünün artçı etkileri, New Age hareketleri, kişisel gelişim kampları, spiritüel inzivalar… İnsanlar sadece eğlenmek değil, “kendini keşfetmek” istiyordu. İşte MDMA bu arayışın içine düştü. Önce terapi çevresinden çıktı, küçük “kişisel keşif gruplarına” yayıldı. Ardından, özellikle Kaliforniya ve Teksas gibi bölgelerde, kulüp kültürünün içine sızdı. Çünkü insanlar bu maddeyi bir uyuşturucudan çok, “sosyalleşmeyi kolaylaştıran bir şey” gibi tarif ediyordu. Böyle anlatılınca da, doğal olarak parti ortamlarının ilgisini çekti.
1980’lere gelindiğinde artık iş bambaşka bir şeye dönmüştü: MDMA “ecstasy” adıyla tablet formunda dolaşmaya başladı. Bu isim bile aslında bir pazarlama hamlesiydi. Ama tabi sorun da buydu: “Ecstasy veya molly çoğu zaman MDMA diye satılır ama içerikleri belirsiz karışımlardır. Bu noktadan sonra kullanım ikiye ayrıldı: Bir tarafta hâlâ “terapiye yakın” çevreler ve alternatif topluluklar, diğer tarafta ise gece hayatı, DJ kültürü, kulüpler ve daha sonra Avrupa’daki rave sahnesi. Ve tam da burada mesele kontrolden çıktı.
Çünkü seans ortamında “kontrol edilen” şey, sokakta kontrol edilemiyordu: doz, içerik, saflık… Ve insanlar artık bir duygusal araç değil, bir eğlence ürünü tüketiyordu.
Ama işin bizi bugüne tekrar getiren tarafı o dönemde psikoterapi seanslarında neden ve nasıl kullanıldığıydı. Zira gerçekten de LSD gibi maddeler ilk etapta etkili gibi görünse de hastada kontrolden çıkan halüsinasyonlara neden olduğu için yasaklanması da anlaşılabilirdi. MDMA ise uzmanlara hastalarını daha kontrollü şekilde tedavi etme yolu sunuyordu. Ve sokaklarda kullanımı bu iyileştirici etkisinin de tam olarak anlaşılmadan kesintiye uğramasına neden olacaktı. Zira o dönemde zaten moleküler ve hücre biyolojisinde yeterince gelişmemiş ve bunun yan etkilerini de anlayabilecek durumda da değildik.
Ama kimilerine göre psikedelik bilim bugün tüm modern tekniklerle birlikte bir rönesans dönemine girmiş durumda. Psikedelik bilim dediğimiz de LSD, psilosibin (sihirli mantar), DMT, meskalin ve MDMA gibi maddelerin beyin üzerindeki etkilerini modern yöntemlerle inceleyen araştırma alanıdır. Çünkü artık nörobilim ve biyolojide sahip olduğumuz teknikler sayesinde bu maddelerin beynimize kimyasal olarak ne yaptığını daha iyi anlayabilecek durumdayız.
Şimdi önce son 40 yıldır, yani bu tip maddelerin ruhsal hastalıklarda kullanılması yasaklandığından beri olanlara bakalım durumu anlamak için. PTSD yani travma sonrası stres bozukluğunu ele alırsak Amerikan ilaç dairesinin onayladığı belirli ilaçlar var bu bozukluk için. 40 yıldır da kullanılan bu ilaçlar neredeyse hiç değişmedi. Peki sonuç?
Sonuç şu. Dünyada 350 milyon PTSD hastası var. Ve bunların yarısından fazlası mevcut ilaç ve tedavilere hiç yanıt vermiyor. Mevcut ilaçlar dediğimiz de SSRI olarak bilinen serotonin inhibitörleri veya semptom baskılayıcı antidepresanlar. Hastaların %50’sinin aylar bazen yıllar süren tedaviye yanıt vermemesinin yanında bunların başka bir sorunu da etki göstermeye başlamasının aylar sürmesi ve kronik olarak kullanım gerektirmesi…
Şimdi isterseniz milyonlarca insanın neler yaşadığını gerçek bir hikaye üzerinden anlamaya çalışalım. ABD’li asker Jonathan Lubecky bunu birebir yaşayanlardan. Bir gün cephedeyken oturduğu odaya bir havan mermisi düşüyor. “Ayağa kalksaydım şarapnel beni delip geçecekti” diyor. 2009’da emekli olduktan sonra PTSD ile yaşamaya başlıyor: neredeyse her gece kabus, intihar düşünceleri, intihar girişimleri… Alkol ve esrar… Ve bir noktada sadece hayatta kalabilmek için günde 40’a yakın hap kullandığını söylüyor. Az önce bahsettiğimiz ilaçlar.
Jonathan bu noktada artık klasik tedavilerle ilerleyemediğini fark ediyor. Ve tam burada MAPS’in yürüttüğü, MDMA destekli psikoterapi araştırmasına dahil oluyor.
MAPS (Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies), psikedelik maddelerin kontrollü koşullarda tıbbi tedavide kullanılıp kullanılamayacağını araştıran bir araştırma kuruluşu. 1986’da Rick Doblin tarafından kuruldu. Doblin’in amacı başından beri netti: bu maddeleri yeraltı kültüründen çıkarıp, FDA standartlarında klinik bir tedavi modeline dönüştürmek.” 30 yıl kadar da bu maddelerin tekrar insan üzerinde test edilmesi için mücadele veriyor. 2010’larda da nihayet FDA deneylere izin veriyor ve 2017’de de çalışmalar 3. Aşamaya geçiyor.
Çalışmaların en bilinen baş araştırmacılarından biri UCSF’ten Dr. Jennifer Mitchell. Deneyler de temelde ABD, Kanada ve İsrail’de birçok merkezde yürütülüyor halihazırda. Ve yürütülen çalışmalara katılan hastaların tamamı ortalama 14 yıldır ağır PTSD bozukluğuna sahip. Deneyler ise tabi ki sadece MDMA kullanımıyla sınırlı değil. Uyguladıkları terapiyi desteklemek amaçlı kullanılıyor MDMA bu çalışmalarda. Konvansiyonel ilaçların yerine. Ve dikkat edin bu deneyler 3. Aşama deneyleri. Bu şu anlama geliyor. Amerikan İlaç Dairesi FDA’in onay sürecinin son aşaması bu. İlk iki aşamayı geçmiş bir çalışmadan bahsediyoruz. Onaya çok yakın.
Zira sonuçlar gerçekten uzmanlar açısından heyecan verici. Çalışmalarda katılımcılar rastgele iki gruba ayrılıyor: bir grup MDMA destekli psikoterapi alıyor, diğer grup ise aynı terapi sürecinden geçiyor ama bu kez plasebo veriliyor. Yani herkes terapi görüyor, fark sadece o seanslarda MDMA olup olmaması. Ve MDMA grubundaki katılımcıların %67’si, tedavi sonunda artık PTSD tanı kriterlerini karşılamıyor. Kontrol grubunda bu oran %32. %67! PTSD gibi yıllardır kronikleşmiş, çoğu insanda tedaviye direnç gösteren bir rahatsızlıkta “semptom azaldı” değil, tanıdan çıkacak kadar düzelme çok nadir görülen bir şey.
Daha da ilginç olan şu. Klasik ilaçların ömür boyu kullanılması gerektiğini söylemiştik. MDMA bu terapilerde ilaç olarak değil, terapiyi destekleyen, süreci başlatan bir katalizör olarak kullanılıyor. Ve iyileşme gerçekleştikten sonra ki oran bayağı yüksek, MDMA kullanımı tamamen durduruluyor. Hasta ne ilaç ne de terapiye ihtiyaç duymadan hayatına devam edebiliyor.
Çünkü MDMA Beyinde özellikle serotonin sistemini güçlü şekilde etkileyerek kişinin duygusal yükünü geçici olarak yumuşatıyor. Aynı anda korku ve tehdit algısıyla ilişkili bölgelerin (özellikle amigdalanın) aşırı alarm halini azaltabildiği düşünülüyor. Bu da kişinin travmatik anılara yaklaşırken panikle kaçmak yerine, onları daha “katlanılabilir” bir mesafeden konuşabilmesini sağlıyor. Kısacası MDMA, travmayı silmiyor; ama travmayı konuşmayı mümkün hale getiren psikolojik zemini geçici olarak kuruyor. Bu yüzden “terapiyi başlatan” ya da “terapiyi hızlandıran” bir tetikleyici gibi görülüyor.
Bunun da ötesinde, biz burada PTSD üzerinden ilerledik tabi, zira çalışmalar genellikle bu bozukluğu hedef alıyordu fakat çalışmayı yürüten bilim insanları başka olasılıklardan da bahsediyor. Görünüşe göre MDMA gibi bileşikler beyinde seçici ve olumlu bir nöroplastisite (yani beynin kendini yeniden düzenleme kapasitesi) tetikleyebiliyor. Tam olarak nerede ve nasıl çalıştığını hücresel düzeyde hâlâ tam olarak çözülemese de bu konudaki çalışmaların artması çok farklı zihinsel bozukluklarla mücadele eden milyonlarca insan için ciddi bir umut ışığı olabilir.
Ki bu çalışma da, psikedelik bilim alanında sadece “umut verici” değil; bazı araştırmacılara göre modern psikiyatride uzun zamandır görülmemiş bir kırılma yaratabilir.
Ama tabii MDMA ve benzeri psikedeliklerle ilgili endişeler de var. Hem de gayet yerinde endişeler bunlar. Çünkü bu maddeler geçmişte bir dönem sadece klinik araştırmaların değil, New Age çevrelerinin ve “kişisel aydınlanma” kültürünün de gözdesi hâline gelmişti. “Kalp açıcı”, “travma çözücü”, “ego kırıcı” gibi romantize edilmiş anlatılarla hızla yayıldı. Ve bu romantizasyon, işin bir noktada kontrolden çıkmasına yol açtı. Çünkü insanlar bilimsel bir protokolü değil, bir mucize fikrini satın aldı.
O yüzden bugün asıl mesele şu: bu maddelerin rastgele kullanımı değil; gerçekten ihtiyacı olan hastalara, doğru seçilmiş koşullarda, doğru dozda, uzman eşliğinde ve terapiyle birlikte uygulanabilmesi. Çünkü burada konuştuğumuz şey bir “parti maddesi” değil, klinik bir tedavi yaklaşımı.
Ve belki de bu çalışmaların en değerli tarafı sadece yeni bir tedavi bulmak değil. İnsan beyninin ne kadar kırılgan ama aynı zamanda ne kadar esnek olduğunu bize tekrar hatırlatması. Denge dediğimiz şey bazen sandığımız kadar sabit değil. Doğru koşullarda, doğru yöntemle, beyin kendini yeniden düzenleyebiliyor. Belki de psikedelik bilim denen şeyin en büyük vaadi, tam olarak burada yatıyor.
