Evrenin birçok yasası insanın algı seviyesine çok uygundur. Ters düşmez. Anlayabiliriz. Mesela sesin iletilebilmesi için bir atmosfere, moleküllere, molekkülerin titreşimine ve sesi iletmesine ihtiyaç duyarız. Bunlar olmadığında, mesela uzay boşluğunda ses iletilmez, yoktur. Star wars gibi filmlerin temel mantık hatalarından biri de budur zaten. Ciyuv ciyuv diye çatışan uzay araçları gerçekte mümkün değildir. Öyle de film olmazdı zaten o yüzden göz ardı edebiliyoruz. Ama bazı yasalar var ki akıl sır ermiyor işte. Mesela bir tanesi. Tabiki baş rolümüzde yine ışık var. Şimdi bu mevzu binlerce yıllık bir konu. Hala da tam çözülebilmiş değil. En azından insanların zihninde tam oturmuş değil. Zira bilim dünyası bu konuyu yüz yıldan uzun bir süre önce kapattı. Ama biz kapatamadık, bunda kızılacak bir şey de yok. Aklımıza oturmadı hala. Esir maddesinden bahsediyorum. Tüm evreni kapladığı düşünülen ve mantık olarak varlığı birçok sorunu çözen o gizemli maddeden. Nikola Tesla gibi çok büyük isimlerin varlığından emin olduğu, antik yunandan modern zamanlara kadar da varlığının sorgulanmadığı ama özellikle Einstein ile birlikte tarihin tozlu raflarına kaldırdığımız o maddeyi bir de biz arayalım birlikte. Neden bu maddeye ihtiyaç duyduk ve neden bugün hiç yokmuş gibi davranıyoruz haydi anlamaya çalışalım…
Şimdi çok basit. Başta bahsettiğim gibi. Bir olgunun, bir enerjinin, bir şeyin bir yerden bir yere ulaşabilmesi için seyahat edebileceği bir ortama ihtiyacı vardır. Biraz zorlama bir örnek olsa da mantık aynı, bir otomobil ile bir yerden bir yere seyahat etmek istiyorsanız yollara ihtiyacınız var. Yoksa gidemezsiniz. Ve yine bahsettiğimiz gibi birçok olgu için bu geçerli. Ses, su dalgaları, basınç dalgaları… Hepsi havadaki, sudaki molekülleri kullanarak bir yerden diğerine ulaşır. Ama ışık… Ah o ışık yok mu… Her şeyin kaynağı ama her garip fenomenin de baş sorumlusu. Işık arkadaşlar… Hiçbir şeye ihtiyaç duymuyor. Ortamda hiçbir şey olmasa bile ışık bir şekilde yol alabiliyor. Özgür ruhlu fotonlar uzayın en ücra köşelerinde bile, ortamda bir tane bile atom olmasa bile o boşlukta elini kolunu sallayarak istediği gibi dolaşabiliyor. Ama nasıl oluyor ki bu? Yok yani. Olamaz değil mi? Heh işte yalnız değilsiniz. Tarihi değiştiren birçok büyük dehaya göre de bu mümkün değildi. Bir madde olmalıydı. Esir dediler buna da. Aether ya da Ether’den gelir. Antik Yunancada “tanrıların soluduğu saf hava” anlamına geliyordu. Biliyorsunuz antik yunanda dünya dört elementten oluşuyordu. Toprak, su, hava, ateş… Ama göklerin maddesi bunlardan farklı kabul ediliyordu. İşte yıldızların, gezegenlerin ve tanrıların bulunduğu o “kusursuz göksel maddeye” aether deniyordu. Özellikle Aristo bunu beşinci element yani “quinta essentia” olarak tanımlayacaktı. Ki bugün ingilizcede quintessence diye de bir kelime vardır o da buradan gelir. Saf öz anlamına gelir. Neyse. İşte evet. Tüm evreni kaplayan böyle bir madde olmalıydı. Bakın birçok deha buna inanıyordu derken de mesela Descartes çok emindi. Hatta bunu Felsefenin İlkeleri kitabında teknik olarak da tanımlamış ve görselleştirmişti. Kütleçekimi de bu esir maddesiyle açıklıyordu Descartes. Tycho Brahe de uzayı Esirin Diyarı olarak tanımlıyordu makalelerinde. Hadi bunlar biraz daha eski kalıyor diyelim, modern bilimin en önemli kurucularından James Clerk Maxwell de esiri tanımlayanlardandı. Daha teknik bir şekilde “Esir maddesi büyük ihtimalle parçacıklardan oluşmayan, termodinamik özellikleri olmayan, bizim bildiğimiz gazlardan farklı bir yapıda olmalı” diyerek şüpheli ama emin yaklaşıyordu.
E o zaman. Böyle dehalar da bu işe girdiyse geriye tek bir şey kalıyordu. Esir maddesinin varlığını deneysel olarak da kanıtlamak. Bu da bizi o ünlü Michelson-Morley deneyine getiriyor zaten.
Şimdi eğer evreni kaplayan bir esir maddesi söz konusuysa Dünya da sonuçta uzayda hareket ediyorsa ve eğer gerçekten görünmez bir eter denizinin içinde gidiyorsak, Dünya’nın bu eterin içinden geçerken bir “eter rüzgarını” hissetmesi gerekiyordu. Albert A. Michelson ve Edward Morley da işte tam da bunu test etmeye karar vermişlerdi. Deney yaklaşımları da şuydu: Eğer Dünya eterin içinde hareket ediyorsa, ışık Dünya’nın hareket yönünde giderken biraz daha zor ilerlemeli, yan yönde giderken ise farklı davranmalı. Tıpkı akan nehirde yüzmek gibi. Akıntıya karşı gitmekle yana doğru gitmek aynı hızda olmaz. Bunun için çok hassas bir cihaz kuruyorlar. Bir ışık ışınını ikiye bölüyorlar: biri Dünya’nın hareket yönünde gidiyor, diğeri tersine gidiyor.
Sonra bu ışıkları geri birleştirip aralarında minicik bir zaman farkı oluşup oluşmadığına bakıyorlar. Çünkü eter varsa, iki ışığın yolculuk süresi az da olsa farklı olmalı. Olmalıydı yani. Herkes bu farkın olacağından zaten emindi ama ne kadar olacaktı soru oydu. Ama sonuçlara bakınca ne görüyorlar biliyor musunuz? Hiç beklenmedik bir keşif bekliyordu bizi. Bu keşfe kısa bir aradan sonra döneceğiz. Evet. Michelson Morley deneyinin sonucunu konuşuyorduk. Herkes bu farkın olacağından zaten emindi ama ne kadar olacaktı soru oydu demiştik. Ama sonuç ne çıktı biliyor musunuz?
Sıfır… Evet. Hiçbir fark yoktu. Işık hangi yönde giderse gitsin aynı hızda davranıyor gibi görünüyordu. Dünya sanki eterin içinde hareket etmiyormuş gibiydi. Tabi hemen “deneyde hata vardır” diye düşünüyorlar. Deneyi tekrar ediyorlar. Daha hassasını yapıyorlar. Yine aynı sonuç. Yok. Esir maddesi yok gibiydi. Ama tabi bu binlerce yıllık ön kabul öyle kabul terk edilemezdi. Hemen itirazlar yükseldi tabi. Çünkü sonuç o kadar tuhaftı ki önce sistemi kurtarmaya çalıştılar. Bazıları dedi ki: Belki eter gerçekten vardır ama Dünya da dahil tüm cisimlerle birlikte sürükleniyordur. Yani biz eterin içinde hareket ettiğimizi hissedemiyoruzdur.
Bazıları daha da ileri gidip şunu düşündü: Belki eter tamamen hareketsizdir ama eterin içinde hareket eden cisimlerin boyu kısalıyor, zamanı yavaşlıyordur. Böylece ölçmeye çalıştığımız fark kendi kendini iptal ediyordur. Hatta bazıları: Belki de ışığı taşıyan eter aynı zamanda yerçekimini de taşıyordur ve bu etkiler birbirini dengeliyordur gibi fikirler ortaya attı.
Sonra mı? Sonra o geldi… Albert Einstein. Bir anlamda tartışmayı sonlandıracaktı. En azından mevcut bakış açısı ve gözlem yaklaşımları açısından herkesin aklındaki soru işaretlerini cevaplayacaktı. Basitçe şunu söylemiişti: Belki de sorun deneyde değil, bizim uzay ve zaman anlayışımızdadır. Ve fiziğin yasalarının, sabit hızla hareket eden herkes için aynı olması gerektiğini ortaya koydu. Yani evrende “mutlak durağan bir referans noktası” olmak zorunda değildi. Eter fikri tam olarak böyle bir mutlak referans çerçevesi gerektiriyordu: “İşte evrenin gerçekten durduğu arka plan budur” gibi.
Ama özel görelilikle birlikte buna artık ihtiyaç kalmayacaktı. Çünkü ışığın davranışını açıklamak için görünmez bir kozmik sıvıya gerek yoktu. Işık aslında mekanik bir titreşim değildi. Yani havadaki ses gibi bir şey değildi. Bu yüzden fiziksel bir maddeyi “sallayarak” ilerlemiyordu. Özel görelilikte ışık, elektromanyetik alanın bir davranışı olarak görülmeye başlandı. Yani ışık “bir şeyin içinden geçen titreşim” değil, uzayın kendisinde var olabilen elektromanyetik bir olguydu. Yani esir maddesi… O günden sonra rafa kalkacaktı. Herkes bu maddeyi aramayı bırakacaktı…
Fakat. Şimdi işin “aması” bizim için aslında hem umut verici hem de can sıkıcı kısmı.
Basitçe söyleyeyim: Esir maddesi konusu aslında kapanmış değil. Evet. Bugün sadece özel görelilik değil genel görelilik ile birlikte elektromanyetik ve kütleçekim dalgalarının seyahat etmek için herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadığını biliyoruz. Vakum dediğimiz uzay boşluğu tek başına bunu sağlayabiliyor. Ama ve fakat, bu “esir” adı verilen maddenin yok olduğunu da kanıtlamıyor aslında. Kanıtladığımız şey özünde şu: eğer daha önce öngördüğümüz ama varlığını kanıtlayamadığımız böyle bir madde varsa da bizim deney ve gözlem kapasitemiz ile algılayabileceğimiz özelliklere sahip değil. Zira neyi biliyoruz? Daha önce de çok konuştuk bunu. Uzay aslında boş değil. Her an sanal parçacıkların doğup öldüğü, kuantum dalgalanmaları olarak bildiğimiz olgularla ve kuantum alanları ile de dolu bir alan aslında. Ve biz bunları hala tam anlayabilmiş değiliz. Evet. Biz boşluğu çözebilmiş değiliz hala. Neden “vakum” denen boşluğun enerjisi sıfır değil mesela? Karanlık enerji, karanlık madde bu denklemin neresinde? Belki de evet, esir maddesini ararken ve çok uzun süredir geliştirdiğimiz teknolojilerle de yaptığımız ölçümler bize bir sonuç vermedi ama işte belki de henüz o seviyeye de gelmemiş olabiliriz. Tesla’nın, Maxwell’in, Descartes’ın öngörüleri o zamanki bakış açıları ile çürütülmüş olabilir ama bilimin de nasıl ilerlediğini az çok biliyoruz. Belirli bir eşik aşıldığında ancak aslında ne demek istediklerini anlayabiliyoruz bazen. Ve asıl kırılım da burada gerçekleşiyor.
Carl Sagan’ın da söylediği gibi “Kanıtın yokluğu yokluğun kanıtı olmayabilir.” Can sıkıcı ama umut verici derken de şundan bahsediyordum. Henüz keşfetmediğimiz o kadar çok şey var ki… Bakalım bilimin bir sonraki kırılımı nasıl gerçekleşecek ve bu tüm varoluşumuz ile ilgili hangi algılarımızı derinden sarsacak. İşte bunun bir gün olacağını bilmek sizi bilmem ama bana umut veriyor…
