Maya Zamanının Kozmik Gizemleri: Bir Medeniyet Neden Çöktü?

Sıfırı kendi başlarına bulan, Venüs'ün turunu bir günün onda biri hatayla hesaplayan, takvimleri binlerce yıl ileriyi sayan Mayalar. Kitaplarını yakan piskopostan Tikal ile Yılan Krallığı'nın savaşına, Copan'ın yarım kalmış son anıtından ters dikilen taşlara: koca bir medeniyet neden çöktü?

Video kapağı

Video bu sayfada oynar.

Yıl 1696, ocak ayının başı. Orta Amerika’nın tropik ormanlarında, bugünkü Guatemala’nın kuzeyinde, bir İspanyol keşiş yalınayak ve aç bir halde kaçıyor. Adı Andrés de Avendaño. Yanındaki birkaç adamla günlerdir yürüyor. Yiyecekleri de suları da çoktan bitmiş. Dikenler yüzlerini yırtmış, bataklıktaki çakmaktaşı kırıkları ayaklarını kesik kesik etmiş.

Avendaño buraya bir görevle gelmişti. Ormanın içinde, bir gölün ortasındaki adada Tayasal diye bir şehir vardı. Bir zamanlar çok güçlü olan Maya medeniyetinin bağımsız kalmış son kalesiydi burası. İspanyollar o sırada Orta ve Güney Amerika’nın neredeyse tamamını ele geçirmişti. Avendaño da Tayasal’ın Maya kralını Hristiyan olmaya ve İspanyollara boyun eğmeye ikna edecekti. Ama olmayacaktı. Tayasal halkı onu geri çevirecek, hatta kovalayacaktı. Şimdi Avendaño ve adamları canlarını kurtarmak için ormana dalmış, İspanyol topraklarına geri dönmeye çalışıyor.

Sık ormanın içinde tepe üstüne tepe aşıyorlar. Sonra bir tepenin üstüne çıkıyorlar ve önlerindeki manzara karşısında kalakalıyorlar: ağaçların arasından, her yanını kökler ve sarmaşıklar sarmış dev bir taş piramit yükseliyor. Avendaño o kadar bitkin ki ayakta zor duruyor ama yine de kalıntıların yanına kadar gidiyor ve notlarına şunu yazıyor: “Çok çeşitli eski yapılar vardı. Çok yüksektiler, benim de gücüm azdı ama biraz zorlanarak da olsa üstlerine tırmandım. Küçük avluları, kemer gibi kapalı tavanları, içi beyaz sıvalı bir sürü odasıyla bir manastıra benziyorlardı.”[1]

Tikal, Büyük Plaza ve I. Tapınak, Guatemala.
Tikal, Büyük Plaza ve I. Tapınak, Guatemala.

Avendaño o an bilemezdi ama Maya’nın büyük başkenti Tikal’in yıkıntılarına rastlamıştı. Tikal yedi yüzyıl boyunca koca bir krallığı yönetmiş, düşmanlarını yenmiş, inanılmaz büyüklükte anıtlar dikmişti. Üstelik yalnız da değildi. Bu bölgede en az 40 büyük Maya şehri vardı. Sonra, daha hiçbir Avrupalı Amerika’ya ayak basmadan beş yüz yıldan fazla önce, bu koca toplum çöktü. Tikal boşaldı. Bölgedeki bütün öbür şehirlerle birlikte. Arkasından orman geri gelip taşları sardı, piramitler birer birer toprağın altında kaldı.

Peki ne oldu da böyle oldu? Bu yazıda bu medeniyetin dünyanın en zorlu coğrafyalarından birinde nasıl yükseldiğini, içinde hangi ölümcül zaafları taşıdığını ve o son büyük çöküşte neler yaşandığını anlatacağım.

Bu yazı, Bebar Bilim’in Kayıp Dünyalar serisinin dördüncü bölümü “Maya Zamanının Kozmik Gizemleri” videosunun metninden uyarlanmıştır.

Bunu onlar yapmış olamaz

Dünya Mayaları 19. yüzyılın ortasına kadar pek umursamadı. Onları tanıtan iki adam oldu: Amerikalı yazar ve kâşif John Lloyd Stephens ile İngiliz ressam Frederick Catherwood. 1839’da ikisi Guatemala ve Honduras’ın derinliklerinde, ormanın içinde bir yerde eski bir şehrin kalıntıları olduğunu duyup onun peşine düştü. Stephens Copan’a vardıkları anı şöyle anlatıyor: rehberlerinin peşinden, yarısı toprağa gömülü parçaların arasından on dört anıta kadar gitmişler. Biri dev köklerin itmesiyle kaidesinden düşmüş, bir başkasını ağaç dalları neredeyse topraktan kaldırmış. Gömülü şehrin sessizliğini bozan tek ses maymunların sesiymiş.[2]

Stephens’ın yazıp Catherwood’un çizimleriyle süslediği kitaplar bütün dünyada olay oldu. Çünkü o güne kadar herkes bu büyüklükte şehirleri ancak Mısır ya da Babil gibi Eski Dünya medeniyetlerinin yapabileceğini düşünüyordu. Dönemin uzmanları hemen teoriler üretti: okyanusu geçen eski Mısırlılar yapmış bu piramitleri. Yok, Hintliler. Çinliler. Vikingler. İsrail’in kayıp kabileleri. Atlantisliler bile bu işe karıştı.

Frederick Catherwood, Copan'da devrilmiş bir anıt (Views of Ancient Monuments, 1844). Kamu malı
Frederick Catherwood, Copan’da devrilmiş bir anıt (Views of Ancient Monuments, 1844). Kamu malı

Stephens ise bu yıkıntıları herkesten çok gezmişti ve şehirleri Mayaların kendisinin yaptığını söyledi. Ona göre Amerika kıtasının kendi içinden çıkmış gelişmiş bir toplum vardı. Ama aynı kalıntılar başka bir şeyi de gösteriyordu: koca bir medeniyetin baştan aşağı çöküşünü. “Dünya tarihinin romantik hikâyeleri içinde beni hiçbir şey, bir zamanlar büyük ve güzel olan bu şehrin devrilmiş, ıssız ve kayıp hâlini görmek kadar etkilemedi.”[2]

Kitapları yakan adam

Bugün bu şehirlerin bir kısmının gerçek Maya adlarını biliyoruz. Bunu da Maya yazısını yıllarca sabırla çözmeye uğraşanlara borçluyuz. Ama bu yazılardan bugüne tek bir parça bile kalmış olması aslında bir mucize.

Mayalar okuryazar bir halktı. Ağaç kabuğundan yaptıkları kâğıda ya da geyik derisine kitaplar yazıyorlardı. Amerika kıtasında ortaya çıkmış yazılar içinde bugün en iyi bildiğimiz, eksiksiz tek sistem onlarınki. Ama Avrupalılar gelince bu yazı neredeyse tamamen silinecekti. Bunun suçlusu da büyük ölçüde tek bir adam: Diego de Landa adında fanatik bir İspanyol piskopos.

Yucatán fethedildikten sonra Mayaları Hristiyanlaştırma görevi de Landa’ya verilmişti. Mayaların gizli gizli eski tanrılarına tapmaya devam ettiğini görünce Yeni Dünya’daki ilk engizisyonu başlattı. 1562’de Maní kasabasının ortasında büyük bir ateş yaktı ve bulabildiği bütün eski kitapları içine attı. Kendi anlatımıyla: “Bu harflerle yazılmış çok sayıda kitap bulduk. İçlerinde batıl inançtan ve şeytanın yalanlarından başka bir şey olmadığı için hepsini yaktık. Bu da bu insanları çok üzdü ve kedere boğdu.”[3]

Dresden Kodeksi'nden sayfalar. Saksonya Devlet ve Üniversite Kütüphanesi, kamu malı
Dresden Kodeksi’nden sayfalar. Saksonya Devlet ve Üniversite Kütüphanesi, kamu malı

Koca kütüphaneden bugün elimizde sadece dört kitap kaldı: Dresden, Madrid, Paris ve Grolier kodeksleri. Ama kaderin cilvesine bakın: de Landa’nın Mayalar hakkında tuttuğu titiz notlar bugüne kaldı ve içinde “Maya alfabesi” dediği bir liste vardı. Yüzyıllar sonra yazıyı çözmeye çalışanların elindeki en önemli ipuçlarından biri bu liste olacaktı. Maya’nın hikâyesindeki ilk ironi bu: onların yazısı hakkında bildiklerimizin büyük kısmını o yazıyı yok etmek için elinden geleni yapan adama borçluyuz.

Sıfırı bulanlar

Mayalar tek bir devlet, tek bir imparatorluk değildi. Yucatán Yarımadası’nın çevresinde birbirinden bağımsız bir sürü şehir devleti, bir sürü krallıktı. Bugünün haritasında Guatemala, Belize, Honduras’ın batısı ve Meksika’nın güneyi. Benzer diller konuşan, aynı tanrılara tapan, aynı yazıyı kullanan ama birbiriyle durmadan savaşan krallıklar. Biraz Antik Yunan’ın şehir devletleri gibi.

Mayalar 20’lik sistemle sayıyordu. Rakamları çok sadeydi: bir nokta biri, bir çizgi beşi gösteriyordu. Üç çizginin üstüne dört nokta koydunuz mu 19 oluyordu. Ama asıl önemli olan üçüncü işaretti: bir deniz kabuğu, yani sıfır. Romalılar koca bir imparatorluk kurmuş, yollar ve su kemerleri yapmıştı ama sıfırı hiç kullanmamıştı. Avrupa sıfırla ancak 13. yüzyılın başında Fibonacci’nin kitabıyla tanışacaktı. Mayalar ise bunu yüzyıllar önce kendi başlarına kullanıyordu.

Bu matematik zaman içindi. Mayalar aynı anda birden fazla takvim kullanıyordu: 260 günlük kutsal bir takvim ve 365 günlük güneş yılı. İç içe dönen iki dişli gibi bu iki takvimde aynı gün ancak 52 yılda bir yeniden geliyordu. Üçüncü takvim, Uzun Sayım, her şeyi tek bir başlangıçtan, Mayalara göre dünyanın son kez yaratıldığı günden sayıyordu: bizim takvimimizle MÖ 3114 yılının Ağustos ayı. Bir taş ustası bir anıta tarih oyarken aslında o günden beri kaç gün geçtiğini yazıyordu. Bu yüzden Maya anıtlarındaki tarihleri bugün neredeyse günü gününe okuyabiliyoruz.[4]

2012’de dünyanın sonunun geleceği hikâyesi de buradan çıkmıştı. Uzun Sayım’ın büyük döngülerinden biri 21 Aralık 2012’de tamamlanıyordu; arabanın kilometre saatinde bütün hanelerin birden dönmesi gibi. Ama Mayaların bu tarihe dair bıraktığı tek tük yazıtta kıyamet falan yok. Mayalar için o gün sadece yeni bir döngünün başıydı.

Mayaların Venüs hesabı ile modern değer. Grafik: Bebar Bilim
Mayaların Venüs hesabı ile modern değer. Grafik: Bebar Bilim

Dresden Kodeksi’nde Venüs gezegeni için hazırlanmış tablolar var. Venüs sabah yıldızı olarak doğar, bir süre kaybolur, akşam yıldızı olarak geri gelir ve sonunda başladığı yere döner. Mayalar bu turu 584 gün olarak hesaplamıştı. Bugünkü değer 583,92 gün. Teleskop yok, mercek yok, metal alet yok: sadece çıplak göz, sabır ve kuşaklar boyu tutulan kayıtlar. Ama bunu bugünkü anlamıyla bilim için yapmıyorlardı. Gökteki her hareket bir tanrının hareketiydi; bir kralın tahta çıkacağı gün bile bu hesaplarla seçiliyordu.

Uzun süre bilim insanları Maya yazıtlarında sadece takvimler ve tanrılar olduğunu düşündü. 1960’ta Tatiana Proskouriakoff, Piedras Negras’taki anıtların tarihlerini yan yana koyunca bir şey fark etti: tarihler bir insan ömrüne denk geliyordu. Doğum, tahta çıkış, savaş, ölüm. Yani bu taşlar tanrıları değil, kralları anlatıyordu.[5] Birkaç yıl önce Sovyet dilbilimci Yuri Knorozov da de Landa’nın “alfabesinin” aslında heceleri gösterdiğini ileri sürmüştü.[6] İkisinin açtığı yoldan giden araştırmacılar sonraki on yıllarda Maya yazısının büyük kısmını okudu.

Bunların en ünlüsü Palenque kralı Pakal. 615’te, daha 12 yaşındayken tahta çıktı ve 68 yıl hüküm sürdü. 1952’de arkeolog Alberto Ruz, Yazıtlar Tapınağı’nın altındaki gizli merdivenin dibinde onun mezarını buldu. Mezarın kapağındaki kabartmaya bakıp uzay gemisinin kokpitinde oturan bir astronot görenler oldu. Bugün o sahnenin ne anlattığını biliyoruz: Pakal ölüyor ve yeraltı dünyasına düşüyor, arkasında dünyanın ortasındaki kutsal ağaç yükseliyor. Uzay gemisi değil, ölüm ve yeniden doğuş. Bu tür teorilerin altında yatan fikir hep aynı: bunu onlar yapmış olamaz.

Mayalar top oynuyor, kauçuktan zıplayan toplar yapıyor, kakao içiyor ve kakao çekirdeklerini para gibi kullanıyordu. Kanlarını tanrılara sunuyorlardı. Ve bütün bunların merkezinde bir bitki vardı: mısır. Kiçe Mayalarının yaratılış kitabı Popol Vuh’a göre tanrılar insanı önce çamurdan, sonra tahtadan yapmayı denemiş, sonunda mısır hamurundan yoğurmuşlardı. Tarla, toprak ve yağmur onlar için varoluşlarının kendisiydi.

Ama bu insanlar çok kırılgan bir dünyada yaşıyordu. Yük çekecek hayvanları yoktu; bütün yük insan sırtında taşınıyordu. Metal de yoktu; o ince oymaların hepsi obsidyenle yapıldı. Yucatán’ın altı baştan sona kireçtaşı, neredeyse hiç nehir yok; yağmur yerin altına süzülüp cenote denen dev obruklarda toplanıyor. Toprak çok ince. Gökyüzünü bu kadar iyi okuyan bu insanlar yeryüzünde çok kırılgan bir dengenin üstünde yaşıyordu.

Tikal ve Yılan Krallığı

3. ve 4. yüzyıllarda bu zorlu topraklarda Maya şehirleri şaşırtıcı bir hızla büyüdü. En büyüğü Tikal’di. Tapınakları 64 metreye, yani 22 katlı bir bina yüksekliğine çıkıyordu ve en parlak döneminde şehirde 90.000 kadar insan yaşıyordu. 1.500 kilometre kuzeydeki dev şehir Teotihuacan’ın desteğiyle 4. yüzyılda Tikal’de Kıvrık Burun adında bir kral tahta çıktı ve Tikal’in askerleri Maya dünyasına yayıldı.

Tikal’in bir de rakibi vardı: kuzeydeki Calakmul. Amblemi bir yılan başıydı, kralları kendilerine Yılanın Efendileri diyordu. Calakmul yüzyıllar sürecek bir satranç oyununa girişti; Tikal’in etrafındaki küçük şehirleri teker teker kendi tarafına çekti. 562’de, Maya yazıtlarının “yıldız savaşı” dediği bir saldırıyla Tikal düştü. Sonraki yüz yıl boyunca Tikal’de tek bir anıt bile dikilmedi.[4] Tikal sonra yeniden toparlanacaktı. Ama Maya dünyasını sonunda yıkan şey bu savaşlar olmayacaktı. En azından sadece savaşlar.

Sinyal kesiliyor

Maya çöküşünü takip etmenin bir yolu tarihli yazıtları saymak. 800’den itibaren bütün Maya ovalarında yazıtlar birer birer susmaya başlıyor; zayıflayan bir radyo sinyali gibi. Calakmul 810’dan sonra susuyor. Tikal 889’da karanlığa gömülüyor. Maya ovalarındaki en son yazıt 909’da uzaktaki Toniná şehrinde dikiliyor. İşin tuhafı, bu yazıtların hiçbirinde işlerin kötüye gittiğine dair bir iz yok.

Her medeniyetin çöküşünde olduğu gibi burada da tek bir sebep yok.[7] İlk büyük sorun yiyecekti. 8. yüzyılın sonuna doğru Tikal’in merkezinde 65.000 kişi, kenar mahallelerinde 30.000 kişi daha yaşıyordu. İkinci büyük sorun ormanların yok olmasıydı. Göl yataklarından alınan polenler 8. yüzyılın sonunda Maya ovalarında neredeyse hiç orman kalmadığını gösteriyor. Ağaçların çoğu tapınakları kaplayan kireç sıva için kireçtaşını yakan ocaklarda tüketilmişti. Nüfus büyüdükçe toprağı dinlendirmek de imkânsızlaşıyordu.[8]

Üçüncü büyük etken kuraklıktı. Yucatán’daki göl çökellerini inceleyen araştırmacılar bölgenin Klasik Dönem’in sonunda binlerce yılın en kötü kuraklıklarından birini yaşadığını gösterdi.[9][10] Maya ovalarına düşen yağmur Atlas Okyanusu’ndan esen alize rüzgarlarıyla geliyor; yağmur kuşağı kayınca Mayaların üstüne acımasız bir kuraklık çöküyor ve bu tarih büyük çöküşle örtüşüyor. Sömürge döneminde yazılmış Chilam Balam’da şu satırlar var: “Hükümdarlarımız çoğalınca kuraklık getirdiler. Hayvanların toynakları yandı. Deniz kıyısı yandı, bir sefalet denizi. Öyle denildi. Yukarıda öyle denildi. Sonra güneşin yüzü yendi. Sonra güneşin yüzü karardı. Sonra yüzü söndü.”[11]

Chichancanab Gölü çökellerinde Klasik Dönem sonu kuraklığı (şematik, Hodell vd. 1995). Grafik: Bebar Bilim
Chichancanab Gölü çökellerinde Klasik Dönem sonu kuraklığı (şematik, Hodell vd. 1995). Grafik: Bebar Bilim

Güneşi getir

Çöküşü en ayrıntılı bildiğimiz yerlerden biri Honduras’taki Copan. Dar ve dik bir vadide kurulmuş, küçük ama çok kalabalık bir şehirdi. 800 yılına gelindiğinde 25 kilometrekarelik bir alanda 30.000 kadar insan yaşıyordu. Vadi tabanı dolunca insanlar evlerini yamaçlara yapmaya başladı. Yamaçlardaki çam ormanları kesildikçe toprak yağmurla akıp gitti ve vadi tabanının verimini de düşürdü. Copan’dan çıkan iskeletler 650’den itibaren hastalık ve yetersiz beslenme izlerinin arttığını gösteriyor; bu izler kralların mezarlarında bile var.[7]

Maya dünyasında kral sadece bir yönetici değil, halkla doğa arasındaki köprüydü. Chilam Balam’da şeflere sorulan soru açık: “Güneşi getir oğlum. Avucunun içinde taşı onu benim tabağıma.” Kral sözünü tutamıyorsa halk da onun gitmesine karar verebilirdi.

Copan, Altar L: Ukit Took'un yarım kalmış anıtı.
Copan, Altar L: Ukit Took’un yarım kalmış anıtı.

Copan’dan bir kralın son haberi 822 yılında, tek bir yazıtla geliyor. Bilinen son kral Ukit Took, kendinden öncekiler gibi dört yüzlü bir anıt yaptırmaya başlıyor. Ama o anıt hiç bitmiyor. Bir yüzünde taç giyişi var, bir sonraki yüzün yarısı oyulmuş, kalan iki yüz bomboş. Sanki oymacı bir gün işi bırakıp çekip gitmiş. Otuz yıl sonra kraliyet sarayı ateşe veriliyor ve Copan’ın yazılı tarihi orada bitiyor. 12. yüzyıla gelindiğinde vadide kimse kalmamıştı.

Ters dikilen taşlar

Tikal’in sonunu anıtlarından takip edebiliyoruz. 800’lerin ortasında en önemli müttefikleri kendi anıtlarını dikmeye, kendilerini “Tikal’in kutsal efendisi” diye yazdırmaya başladı. 900’e gelindiğinde Tikal’de artık bir kral kalmamıştı. Ama saraylar boşalırken şehrin dış mahallelerindeki yoksul insanların gelip buralara yerleştiğine dair izler var. Eski kralların taş anıtlarına saygı göstermeye devam ediyor, hatta onları daha uygun gördükleri yerlere taşıyorlardı. Ama üstlerindeki yazıları artık okuyamıyorlardı. Taşıdıkları anıtların bazılarını yeni yerlerine baş aşağı dikmişler.

Bence bu hikâyenin en hüzünlü görüntüsü bu. Atalarınızın adını taşıyan taşa saygı duyuyorsunuz ama üstünde ne yazdığını okuyamıyorsunuz. O yüzden onu ters dikiyorsunuz.

Maya ovalarındaki bütün şehirler birer birer boşaldı ve hiçbirine bir daha yerleşilmedi. Doğaya verilen zarar ve iklim değişikliği birleşip tarımı çökertmişti; yönetim sistemi bu yükü kaldıramamıştı. Çöken şehirlerden kaçanlar komşu şehirlere sığındı, çöküş bir yangın gibi yayıldı. Piedras Negras’ta yakılmış binalar ve kırılmış anıtlar, Yaxchilan’da tapınaklardan sökülen taşlarla aceleyle örülmüş savunma duvarları bulundu.

Okunamayan dualar

Son yıllarda uçaklardan yapılan lazer taramaları, yani LIDAR, ormanın altında daha önce kimsenin bilmediği on binlerce yapı, yol, kanal ve tarla ortaya çıkardı.[12] Bomboş sandığımız ormanın altında koca bir dünya yatıyor.

El Tintal'in LIDAR taraması, Petén. PAET/PACUNAM, CC BY-SA 4.0
El Tintal’in LIDAR taraması, Petén. PAET/PACUNAM, CC BY-SA 4.0

Bir şeyi de düzeltelim: Mayalar yok olmadı. Ovadaki şehirler boşalırken insanlar kuzeye, Chichén Itzá gibi yeni şehirlere ya da güneydeki dağlara gitti. Avendaño’yu kovan Tayasal kralı da onların torunlarından biriydi. Bugün milyonlarca insan hâlâ Maya dillerini konuşuyor, hâlâ mısır ekiyor.

Ama hayatta kalmanın bir bedeli vardı. İspanyollardan sonra yazılan Maya metinleri bugüne geldi ama tuhaf bir şekilde geldi: içlerindeki göndermeler, mitler, semboller artık hiçbir şey anlatmıyor. Bacab Ritüeli adlı dua bunlardan biri. Kelimelerin çoğunun anlamını biliyoruz ama metnin ne anlattığını neredeyse hiç anlamıyoruz: “Can Ahau, derler, yaratandır. Can Ahau, derler, karanlıktır.”[13]

Mayalar kendi dünyalarının ormanını kesmişti. Toprak yorulmuş, gökyüzü yağmurunu esirgemiş ve koca bir düzen kendi ağırlığını taşıyamaz olmuştu. Sizce bugün biz aynı şeyi bütün gezegende yapıyor olabilir miyiz?

Merakın burada bitmesin.

Kaynakça

  1. Avendaño y Loyola, A. de (1696/1987). Relation of Two Trips to Peten. Çev. C. P. Bowditch ve G. Rivera, ed. F. E. Comparato. Culver City: Labyrinthos.
  2. Stephens, J. L. (1841). Incidents of Travel in Central America, Chiapas, and Yucatan. New York: Harper & Brothers. Catherwood, F. (1844). Views of Ancient Monuments in Central America, Chiapas and Yucatan. London.
  3. Landa, D. de (1566). Relación de las cosas de Yucatán. İng. çev. A. M. Tozzer (1941), Papers of the Peabody Museum 18. Harvard University.
  4. Martin, S. ve Grube, N. (2008). Chronicle of the Maya Kings and Queens (2. baskı). London: Thames & Hudson.
  5. Proskouriakoff, T. (1960). Historical Implications of a Pattern of Dates at Piedras Negras, Guatemala. American Antiquity, 25(4), 454–475.
  6. Knorozov, Y. V. (1952). Drevnyaya pis’mennost’ Tsentral’noy Ameriki. Sovetskaya Etnografiya, 3, 100–118. Ayrıca: Coe, M. D. (1992). Breaking the Maya Code. Thames & Hudson.
  7. Webster, D. (2002). The Fall of the Ancient Maya: Solving the Mystery of the Maya Collapse. London: Thames & Hudson.
  8. Diamond, J. (2005). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed, 5. bölüm (The Maya Collapses). New York: Viking.
  9. Hodell, D. A., Curtis, J. H. ve Brenner, M. (1995). Possible role of climate in the collapse of Classic Maya civilization. Nature, 375, 391–394. https://doi.org/10.1038/375391a0
  10. Haug, G. H. vd. (2003). Climate and the Collapse of Maya Civilization. Science, 299(5613), 1731–1735. https://doi.org/10.1126/science.1080444
  11. Roys, R. L. (1933). The Book of Chilam Balam of Chumayel. Washington: Carnegie Institution.
  12. Canuto, M. A. vd. (2018). Ancient lowland Maya complexity as revealed by airborne laser scanning of northern Guatemala. Science, 361(6409), eaau0137. https://doi.org/10.1126/science.aau0137
  13. Roys, R. L. (1965). Ritual of the Bacabs. Norman: University of Oklahoma Press.

Görseller: Grafikler Bebar Bilim’e aittir. Fotoğraflar ve video kareleri: TravelingMel (Tikal), Frederick Catherwood (1844, kamu malı), Saksonya Devlet ve Üniversite Kütüphanesi (Dresden Kodeksi, kamu malı), Wikimedia Commons (Copan Altar L, kamu malı; El Tintal LIDAR, PAET/PACUNAM, CC BY-SA 4.0). Öne çıkan görsel: Bebar Bilim.

Bebar Bilim

Bilim tarihini, uzayı ve insanı belgesel tadında anlatan YouTube kanalı. Her videonun araştırması, kaynakları ve videoya sığmayanlar burada yazıya dönüşür. Hakkımızda →
Videodan sonra

Birlikte düşünelim

Sorunu, katkını veya farklı bakış açını paylaş. Saygılı ve konuyla ilgili yorumlar birlikte düşünmemize yardımcı olur.

SENİN BEBAR ALANIN

Merakını yanında taşı.

Yazıları sakla, favorilerini biriktir ve topluluğa katıl. Üyelik ücretsiz.

Giriş yap / Üye ol →

Girişten sonra kaldığın içeriğe döneceksin.