Tunç Çağının Çöküşü: MÖ 1177

Çorum’da, Boğazkale’de, Kızılırmak’ın bir kıvrımına bakan kayalık bir tepe var. Tepenin üstünde gri kireç taşından yıkık duvarlar uzanıyor. Sapsarı otların arasında bu duvarlar 3.000 yıldan fazladır düştükleri yerde duruyor. Şehri çift sıra sur çeviriyor, surların üstünde yüzden fazla kule var, kapılarına taştan aslanlar oyulmuş. Burası Hattuşa. Yüzyıllar boyunca Anadolu’nun büyük kısmını yöneten Hitit İmparatorluğu’nun başkenti.

Hattuşa’nın kalıntılarını biraz kazdığınızda şehrin eski tabanlarının hemen üstünde ince, siyah bir tabakayla karşılaşıyorsunuz. Bu tabaka kül, kömürleşmiş ahşap ve büyük bir yangında kavrulmuş molozdan oluşuyor ve MÖ 1200 civarına tarihleniyor. Duvarlar ve çatılar çökmüş, kerpiçler parçalanmış, bazıları ateşin sıcaklığından erimiş. Ondan sonra burada şehir hayatı bitiyor. Yıkıntıların arasında bir şeyler arayan birkaç insanın izi dışında Hattuşa yüzyıllarca boş kalıyor.

Hattuşa’nın 20 kilometre kuzeyinde, Alacahöyük’te de aynı şey var: aynı seviyede, aynı kül ve moloz tabakası. Karaoğlan’daki Hitit kasabasında ok uçları toprağa dökülmüş yapraklar gibi saçılmış halde bulunuyor. Haritada biraz geri çekilip bütün Doğu Akdeniz’e baktığınızda bu tabakayı her yerde görüyorsunuz. Yunanistan’da, Kıbrıs’ta, Suriye’de, İsrail’de. Bin kilometreyi aşan bir alanda.

Arkeolojik kanıtlar çok net. MÖ 1200 ile 1100 arasında, Tunç Çağı dediğimiz dönemin tam sonunda bütün bölgeyi bir yıkım dalgası süpürüyor. Hititler, Ugarit, Yunanistan’daki Mikenliler; bin yıllık krallıklar birer birer çöküyor. Bazı bölgelerin bu yıkımdan sonra kendini toparlaması neredeyse bin yıl sürüyor. Tarihçi Robert Drews bunu çok açık söylüyor: kırk ila elli yıl içinde Doğu Akdeniz’deki neredeyse bütün önemli şehirler yıkıldı ve çoğunda bir daha kimse yaşamadı.^[1]

Bu çöküşe Geç Tunç Çağı çöküşü deniyor. Bu kadar çok medeniyetin aynı anda ve görünürde hiçbir uyarı olmadan nasıl çöktüğü bugün hâlâ arkeolojinin en çok tartışılan sorularından biri. Bu yazıda bu sorunun peşine düşeceğiz: neyin çöktüğüne, neden çöktüğüne ve bugünün birbirine bu kadar bağlı dünyasına bu hikâyenin ne söylediğine.

Bu yazı, Bebar Bilim’in Kayıp Dünyalar serisinin üçüncü bölümü “Tunç Çağının Çöküşü: MÖ 1177” videosunun metninden uyarlanmıştır.

Homeros’un hatırladığı

Bu çöküşün hatırası bize belki de hepimizin bildiği bir hikâyeyle ulaştı: surlarla çevrili büyük bir şehrin, Truva’nın yıkılışıyla. İlyada ve Odysseia, Homeros adında birine atfedilen çok eski destanlar. Bu destanlar Tunç Çağı’nın çöküşünden sonra gelen Yunan Karanlık Çağı boyunca ağızdan ağıza aktarıldı. Ozanlar binlerce dizeyi ezberleyip bir sonraki kuşağa geçirdi, her seferinde biraz uzatıp biraz süsleyerek. Ancak MÖ 700’lerde yazıya geçirildiler.

İlyada’nın anlattığı şey, Yunanistan’ın neredeyse bütün savaşçılarını yutan on yıllık bir savaş. Bu savaşa Miken Kralı Agamemnon önderlik ediyor. Miken, Atina’nın 90 kilometre kadar güneybatısında, Güney Yunanistan’ın büyük kısmına hükmeden bir askerî kale. En parlak döneminde nüfusu 30 bini aşıyordu ve Hattuşa gibi onun da kale kapısında taştan oyulmuş aslanlar vardı.

Bin yıldan fazla sonra, MS 2. yüzyılda Yunan gezgin Pausanias Miken’in kalıntılarını görmeye gidiyor ve hayranlıkla yazıyor: geriye kalan tek şey olan sur kesinlikle Kiklopların eseri, her taş o kadar büyük ki en küçüğünü bir çift katır bile yerinden oynatamaz.^[2] Yani Yunanlılar Miken’in dev taşlarını ancak efsanevi tek gözlü devlerin taşıyabileceğine inanıyordu. Bugün internette dolaşan “bunu uzaylılar yaptı” teorilerinin 2. yüzyıldaki hâli bu. Taş Tepeler bölümünde de aynı düşünceyle karşılaşmıştık.

Truva’ya gelince, çok uzun bir süre Truva Savaşı’nın bir hayal ürünü, Truva’nın da efsane olduğu düşünülüyordu. Ama 19. yüzyılın sonunda Truva’nın kalıntıları bulununca her şey değişti. Hem de bizim topraklarımızda, Çanakkale’de. Bugün tarihçilerin çoğu Truva’nın Hitit İmparatorluğu’nun kıyısındaki bir uç şehri olabileceğini düşünüyor.

İlyada’daki savaşın yaşandığı dönemde Truva’nın surları dokuz metre yüksekliğindeydi, kuleleri on sekiz metreye çıkıyordu ve dışında ikinci bir sur şehrin aşağı kısmını çeviriyordu.^[3] Ama kazılarda neredeyse hiç yazı çıkmadı; Truva bize kendi hikâyesini anlatmıyor. Yine de kalıntılar bir şey söylüyor. Şehir defalarca saldırıya uğramış, surları tekrar tekrar onarılmış. Taşlarda yangın izleri var, sokaklarda insan kalıntıları ve tunç ok uçları bulundu. Görünüşe göre Truva 13. yüzyılın sonuna doğru iki kez yanmış. Yani tam bütün bölgenin yanmaya başladığı yıllarda.

Bence bu destanların içinde, bulanık da olsa, o günlerin gerçek bir hatırası saklı. Bütün bölgeyi saran o kıyamet duygusu ve kendinden sonraki bütün savaşları küçük gösteren büyük bir savaş. Peki bu kadar büyük bir yıkım nasıl oldu? Bunu anlamak için önce yıkılan şeyin ne olduğunu anlamamız lazım.

Örümcek ağı

Antik dünyayı genelde birbirinden kopuk, kendi başına yaşayan devletler gibi düşünürüz. MÖ 1200’lerde Doğu Akdeniz’de yaşayan birinin bildiği dünya batıda Yunanistan’dan doğuda bugünkü İran’a kadar uzanıyordu. Yunanistan’da Mikenliler, güneyde iç savaştan yeni çıkmış Mısır, Kıbrıs ve Girit adaları, Suriye kıyısında Ugarit gibi liman şehirleri, Güney Irak’ın bataklıkları arasında kadim Babil, kuzeyinde savaşçı Asur İmparatorluğu ve onun da kuzeyinde, Anadolu’da Hititler.

Bu devletler birbirinden şüpheleniyor ve sık sık savaşıyordu, evet. Ama Tunç Çağı’nın toplumları birbirine bugünün ülkeleri kadar, belki bazı açılardan daha da fazla bağlıydı. Bu bağın ilk ayağı ticaretti. Akdeniz aslında koca bir iç göl gibidir ve bu sakin suların üstünde ticaret patlıyor.

Bunun nasıl bir ticaret olduğunu en iyi bizim kıyılarımızda, Kaş açıklarında bulunan bir batık gösteriyor: Uluburun. Lübnan sedirinden yapılmış, MÖ 1300 civarına tarihlenen bir gemi.^[4] Yükünden çıkanlar şunlar: on ton bakır külçe ve bir ton kalay, abanoz kütükleri, fil ve su aygırı dişleri, cam boncuklarla dolu bir küp, zeytin ve sakız reçinesiyle dolu küpler, badem, antep fıstığı, incir, üzüm, kişniş, bütün hâlde narlar, Mısır Kraliçesi Nefertiti’nin adının yazılı olduğu altın bir bok böceği mührü, ok uçları, hançerler, kaplumbağa kabukları, devekuşu yumurtaları, Kıbrıs’tan çanak çömlek ve kobalt mavisi ham cam blokları. Tek bir geminin içinde en az yedi farklı ülkenin malı var. Bugün bu gemi Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’nde duruyor.

İnsanlar da bu ülkeler arasında gidip geliyordu. Giritli ressamların Mısır’a gidip firavunların saraylarının duvarlarını süslediğini biliyoruz. Krallar birbirinden hekim, usta, dokumacı, müzisyen istiyordu. Krallar arası evlilikler de çok yaygındı. Suriye kıyısındaki Ugarit Krallığı’nın son kralı Ammurapi bir Hitit kadınıyla evleniyor, sonra boşanıyor ve boşanma davası yıllarca mahkemelerde sürüyor.

Ama bu ticaret yollarından bu büyük devletlerin ayakta kalması için hayati olan şeyler de akıyordu. Bunların en önemlisi çağa adını veren tunçtu. Tunç, bakırla kalayın kabaca ona bir oranında karışımıdır. Yani Uluburun’daki on ton bakır ile bir ton kalay tam on bir ton tunç yapmaya yetecek kadardı. Bugün çelik ya da alüminyum neyse, o zaman tunç oydu. Düzenli tunç gelmezse ordunun silahı olmaz, savaş arabalarının tekerleği kaplanamaz, ustanın aleti olmazdı.

İngiliz arkeolog Carol Bell bunu bugünle karşılaştırıyor: Geç Tunç Çağı’nda kalayın stratejik önemi bugün ham petrolün öneminden pek farklı değildi.^[5] Bakır bulmak nispeten kolaydı ama kalay nadirdi. O dönemde kalay binlerce kilometre öteden, Orta Asya’nın dağlarından geliyordu. Eşek kervanlarıyla Mezopotamya’nın büyük şehirlerine ulaşıyor, oradan bütün bölgeye ve denizi aşıp Yunanistan’a dağılıyordu. Mısır’ın, Asur’un, Hititlerin, Ugarit’in, Babil’in ve Mikenlilerin bütün askerî gücü bu kırılgan tedarik zincirine bağlıydı.

O zaman bile bu zincir bir örümcek ağı kadar narin görünmüş olmalı. Bu devletler birbirinden ayrı, kendi başına varlıklar değildi; birbirine dolanmış, her biri ötekine muhtaç bir ağdı. Barış sürdükçe ve ticaret devam ettikçe bir tür denge kurmuşlardı. Ama bu barış uzun sürmeyecekti.

Denizden gelenler

Tarihçiler bu çöküşe bir sebep ararken uzun süre hep aynı suçluya döndü: Deniz Kavimleri. Kim olduklarını, nereden geldiklerini, hangi dili konuştuklarını bilmiyoruz. Tahminler Sardunya ve Sicilya’dan Libya’ya, Doğu Akdeniz’in kendi kıyılarına kadar uzanıyor. Ama nereden gelmiş olurlarsa olsunlar şu kesin: büyük çöküş sırasında bu akıncılar Doğu Akdeniz kıyılarına çok kalabalık ve çok güçlü bir şekilde çıkmaya başlıyor.

Mısır firavunu III. Ramses bu istilayı Medinet Habu’daki tapınağının duvarlarına yazdırıyor: “Hiçbir ülke onların silahları karşısında duramadı. Hatti, Kode, Karkamış, Arzava, Alaşiya, hepsi yok edildi.”^[6] Bu kaynaklarda Deniz Kavimleri bir Hollywood filminden çıkmış gibi görünüyor; bir anda, tamamen habersiz karaya çıkan durdurulamaz bir istila gücü.

Çöken toplumların en azından bir kısmının bu yüzden çöktüğü kesin. Bunlardan biri Ugarit. Kuzey Suriye kıyısında, bugünkü Lazkiye’nin hemen kuzeyinde, en az 600 yıldır tüccarların ve denizcilerin krallığı. Doğudan gelen ticaret yollarının Akdeniz’e ulaştığı noktada duruyor; Uluburun gemisindeki o malların her biri burada vergilendiriliyordu. Ugarit çok kültürlü bir şehirdi, kayıtlarında en az yedi dil kullanılıyor. Saraylarında ve tapınaklarında büyük kütüphaneler var. Notasıyla birlikte bugüne ulaşmış dünyanın en eski şarkısını, ay tanrıçası Nikkal’e yazılmış bir ilahiyi de Ugarit’e borçluyuz.

Ama bu şehrin sonu yaklaşıyordu. Arkeologlar Ugarit’te şehrin son kralı Ammurapi’nin bir mektubunu buldu. Ammurapi yakındaki Kıbrıs’ın kralına yalvarıyor: “Babam, şimdi düşmanın gemileri geldi. Şehirlerimi ateşe veriyorlar. Ülkeme kötülük ediyorlar. Babam bilmiyor mu? Bütün askerlerim ve savaş arabalarım Hatti ülkesinde. Bütün gemilerim de Lukka ülkesinde.”^[7] Ugarit’in askerleri müttefiki Hititlerin yanında, gemileri bugünkü Likya kıyılarındaydı. Saldırı geldiğinde Ugarit’in kendini koruyacak hiçbir şeyi yok. Başka bir mektupta Ugarit’ten 150 gemilik bir donanma hazırlanması isteniyor. Karşılarındaki güç çok büyüktü.

Bu mektuplara yardım geldi mi bilmiyoruz. Ama Ugarit’in kalıntılarında yer yer iki metre kalınlığında kül ve kırık tuğladan bir yıkım tabakası var. Sokaklarına ok uçları saçılmış. İnsanlar değerli eşyalarını panik içinde toprağa gömmüş ve bir daha onları çıkarmaya gelememişler.

Deniz Kavimleri nereye gittiyse arkalarından bir yıkım geldi. Tarihçiler de uzun süre bu kadar çok medeniyetin aynı anda çöküşünü onlara yüklemekten memnundu. Kolay bir günah keçisiydiler. Ama onların sesini hiç duymuyoruz, çünkü geride tek bir yazı bırakmadılar. Neye benzediklerini ise çok iyi biliyoruz: III. Ramses, Medinet Habu Tapınağı’nın dış duvarına devasa bir kabartma yaptırdı.

Kabartmadaki adamlar hayal ettiğimiz canavarlara hiç benzemiyor. Kısa etekler giyiyorlar. Bazılarının başında çenelerinin altından bağlanmış, bir demet tüye benzeyen tuhaf bir başlık, bazılarında boynuzlu miğferler var. Mısır kaynaklarıyla birlikte bakınca bunun tek bir ordu olmadığı, aynı bayrak altında yelken açan farklı halklardan dağınık bir birlik olduğu anlaşılıyor. Mısır yazıtlarından bazılarının adlarını biliyoruz: Danuna, Tjeker, Peleset, Şardana ve Veşeş.

Nil’de son savaş

Bu çöküş sırasında Doğu Akdeniz’in devletleri iki gruba ayrılıyor. Miken, Hititler ve Ugarit tamamen çöküyor, geriye kalıntılardan başka bir şey kalmıyor. İkinci grup ise zayıflamış ve küçülmüş olarak ayakta kalıyor. Bu çöküşten sağ çıkan iki büyük imparatorluk var: Mısır ve Asur. Mısır’ın ayakta kalmasında en büyük pay muhtemelen III. Ramses’e ait.

Deniz Kavimlerinin saldırı haberleri geldiğinde Ramses sekiz yıldır tahttaydı. Koca koca devletler haritadan siliniyor ama Ramses, Mısır’ın komşularının akıbetine uğramamasına karar veriyor. Pusu kuracak ve Deniz Kavimlerine bu sefer kendisi bir sürpriz yapacak. Düşmanın gemileri Nil Deltası’nın açıklarında toplanırken Ramses nehrin kıyılarına okçular yerleştiriyor, binlerce mızrakçı sazlıkların arasına çömelip saklanıyor. Medinet Habu’daki yazıt sonrasını şöyle anlatıyor: “Denizde ilerleyenlerin önünde, nehir ağızlarında koca bir alev vardı. Kıyıda da bir mızrak duvarı onları çevirdi.”^[6]

Mısırlılar denizden gelen akıncıları geri püskürten ilk halk olmuştu. Ama bu tek başına Mısır’ı kurtarmaya yetmeyecekti. Mısır artık yerle bir olmuş bir bölgede tek başına duruyordu. Mikenliler, Hititler, Ugarit, Babil’in Kassit hanedanı; bu kadim toplumların hepsi çökmüş, düzenin yerini kaos almıştı. O kırılgan ticaret yolları artık kopmuştu ve Mısır’ın ekonomisi dik ve durdurulamaz bir düşüşe geçti.

Kolay suçlu

Ugarit örneği Deniz Kavimlerinin ne kadar büyük bir yıkım getirdiğini gösteriyor. Ama bu kolay günah keçisine bu kadar çabuk kanmamamız lazım, çünkü başka yerlerin akıbeti o kadar net değil. Truva Savaşı’nın baş aktörü Miken, çevresindeki bütün şehirlerle birlikte gerçekten yok oluyor. Ama bugün arkeologların çoğu bunun Deniz Kavimlerinin işi olduğunu düşünmüyor. Dış tehditle uğraşırken zayıflayan Mikenlilerin kuzey sınırlarını koruyamadığı, kuzeyden gelen başka toplulukların bu fırsatı kullandığı düşünülüyor. Bazı yerlerde yalnızca sarayların yanmış olması, halkın kendi yöneticilerine karşı isyan etmiş olabileceğini düşündürüyor.

Hikâyemize başladığımız Hattuşa da bir başka örnek. Anadolu’nun içlerinde, dağların arasında; onu Deniz Kavimlerinin yağmalamış olması pek mümkün değil. Kazılar şehrin yanmadan önce boşaltıldığını, sarayların ve tapınakların değerli eşyalarının götürüldüğünü gösteriyor.^[8] Hititlerin kuzeydeki eski düşmanları Kaşkalar ya da Balkanlardan güneye inen Frig toplulukları, büyük ihtimalle baskınlar ticaret yollarını bozup Hitit topraklarında kıtlığa yol açtığı anda fırsatı gördü.

Bunu anlamanın anahtarı belki de şu: bu dönemin devletleri tehdit altında kaldıklarında müttefiklerinin yardımına çok bağımlıydı. Ama bir kriz bütün bölgede aynı anda yaşanınca herkesin ordusu kendi derdiyle meşgul oluyor. Daha önce herkesi güvende tutan ittifaklar birden işe yaramaz hâle geliyor. Kimse kimsenin yardımına gidemiyor. Hollywood filmlerinde dışarıdan bir tehdit gelince bütün dünya birleşir. Tunç Çağı’nın çöküşü ise bize şunu öğretiyor: bir gün gerçekten uzaylılar gelip ortalığı yakıp yıkmaya başlarsa, bazıları bunu bir fırsat olarak görecek.

Bu çöküşte küçük devletlerin güçlenmesinin de payı var. Tunç Çağı boyunca büyük imparatorluklar silah üretimini, at ithalatını, savaş arabası yapımını tekellerinde tutuyordu. Ama bu dönemde Tunç Çağı’nı sonsuza kadar bitirecek bir şey yayılıyor: demir. Demiri doğru oranda karbonla karıştırıp çeliğe dönüştürmeyi öğrendiğinizde, tunç kadar keskin ve sert ama çok daha ucuz ve her yerde bulunan bir metal elde ediyorsunuz. Artık kabileler ve küçücük krallıklar bile en iyi silahlara sahip olabiliyor. Bu, bizim zamanımızda ucuz Kalaşnikofların yayılması gibi bir etki yapıyor.

Yani demir silahlarla donanmış Deniz Kavimleri ve karadaki başka topluluklar çöküşün önemli bir parçasıydı ve bazı şehirleri gerçekten onlar yağmaladı. Ama yıkımın büyük kısmı rakip devletler arasındaki fırsatçı savaşlardan ve iç çatışmalardan da geldi. Bazı tarihçiler ise bundan da öteye gidiyor: ya Deniz Kavimleri bu hikâyenin kötüleri değil de kurbanlarından biriyse?

Ülkemde tahıl yok

Bu dönem hakkında kesin olarak bildiğimiz bir şey var. 13. yüzyılın sonunda Doğu Akdeniz’in iklimi hızla değişiyor. Eski polenlerin incelenmesi bu dönemde çöl bitkilerinin yayıldığını gösteriyor. Göllerin dibinden alınan çamur örnekleri ve İsrail’deki mağaralarda oluşan sarkıtlar da 13. ve 12. yüzyıllarda öncesine göre çok daha az yağmur yağdığını gösteriyor.^[9][10]

Bu bilimsel kanıtların yanında dönemin yazıtlarında da ağır kuraklıkların ve kıtlıkların izlerini görüyoruz. Kuru, taşlık bir yaylada yaşayan Hititler bundan özellikle ağır etkileniyor. Ugarit’ten çıkan mektuplar Hattuşa’yı beslemek için büyük miktarlarda tahıl gönderildiğinden bahsediyor. Bir Hitit kraliçesi Mısır firavununa kısa ama çarpıcı bir mesaj gönderiyor: “Ülkemde tahıl yok.” Başka bir tablet aynı şeyi soruyor: “Ülkemde kıtlık olduğunu bilmiyor musun?” Emar şehrinin yıkıldığı sırada Ugarit’teki bir tüccara yazılan mektup ise şöyle: “Evinde kıtlık var. Hepimiz açlıktan öleceğiz. Çabuk gelmezsen ülkede yaşayan tek bir can göremeyeceksin.”^[11]

Bölgede daha önce de kıtlıklar olmuştu. Ama bu dönemdeki değişim o kadar hızlı ve sertti ki insanlar bunu tanrıların öfkesi olarak görmüş olmalı. Ne yanlış yaptık? Tanrılarımız bizi neden terk etti? Krallarımız bizi neden korumadı? Bazı tarihçiler artık yıkımın bir kısmının krallıkların içindeki ayaklanmalardan geldiğini düşünüyor. Tanrılar krala kızgınsa halk da kızgındı ve demir silahlar bu kalabalıkları da güçlendirdi.

Bu da bizi Deniz Kavimlerine bakışımızı değiştirmeye zorluyor. Ya mülteciyseler? Akdeniz’de bir adada yaşadığınızı düşünün. Bir yıl yağmurlar kesiliyor, ekinler büyümüyor, açlık başlıyor. Ertesi yıl yine aynı şey oluyor ve topraklarınıza durumun daha da kötü olduğu yerlerden kaçan aç insanlar gelmeye başlıyor. Ne yaparsınız? Bence en iyi bildiğiniz şeyi yaparsınız: gemi yaparsınız ve tanrıların henüz terk etmediği bir yere doğru yelken açarsınız.

Bu denizci göçebelerin küçük başladığını hayal etmek kolay. Ama gittikleri her yer aynı; her yerde onlara daha çok çaresiz insan katılıyor. Önce ticaret gemilerini, sonra küçük köyleri soyuyorlar ve sonunda gerçekten karşı konulamaz bir şeye dönüşüyorlar: kendilerine yurt arayan mülteci savaşçılardan oluşan bir deniz ordusu. Bence Deniz Kavimleri için en ikna edici tablo bu. Bu kadar farklı halktan oluşan bir gücün nasıl olup da lidersiz, komuta düzeni olmadan denizden çıkıp geldiğini de açıklıyor. Medinet Habu’nun kara savaşı sahnelerinde savaşçıların yanında, kadın ve çocuklarla dolu öküz arabaları da var.^[6]

Nil Deltası’nın sığlıklarında III. Ramses’in elinde ölümle karşılaştıklarında bütün çaresizliklerini üzerlerinde hissetmiş olmalılar. Toprağı olmayan, başkalarının evlerine yıkım getirmiş insanlardı ve Mısır’ı ele geçirmek için oynadıkları son çaresiz kumarı da kaybetmişlerdi.

Biri düşerse

Kanıtları yan yana koyduğumuzda ortaya bir tablo çıkıyor: birbirine o kadar bağlı bir toplumlar ağı ki biri düşerse öbürü de düşüyor. Bu toplumlar kıtlık zamanında birbirine yiyecek gönderiyordu, birbirlerinin saraylarına ustalar yolluyordu. Bu bağımlılık onların gücüydü ama aynı zamanda en büyük zayıflığıydı. İklim değişip insanlar kaçmaya, akıncılar kıyılara çıkmaya başlayınca bu sistem dikiş yerlerinden sökülmeye başladı. Ticaret yolları dağıldı, temel ihtiyaçlar bulunamaz oldu, demir küçük krallıkları güçlendirdi, ayaklanmalar ülkeleri daha da zayıflattı.

Sonrasında gelen yüzyıllarda Yunanistan’da yazı bile unutuldu. Saraylarla birlikte sarayların kâtipleri de yok oldu ve geriye yalnızca ağızdan ağza anlatılan hikâyeler kaldı. Onlardan biri de en başta konuştuğumuz Truva’nın hikâyesiydi. Homeros’un dinleyicileri atalarının ördüğü surlara bakıp onları devlerin yaptığını düşünüyordu.

Tunç Çağı’nın çöküşü bize medeniyetin ne kadar kırılgan bir şey olduğunu hatırlatıyor. Biz de birbirinden kopuk ülkeler değiliz. Bir ülkedeki kuraklık öbür ülkede ekmeğin fiyatını değiştiriyor, bir salgın bütün dünyanın tedarik zincirini kilitleyebiliyor ve bir kere savaş başladığında sonuçlarını sınırlamak çok nadir mümkün oluyor. Bir an o dönemde yaşadığınızı düşünün. Bir altın çağdan yıkıntı ve molozla dolu bir çağa geçmek nasıl bir duyguydu? Sizce bugünün dünyası böyle bir fırtınaya dayanabilir mi?

Bu arada bu dünya Akdeniz’de çökerken okyanusun öbür yanında, kimsenin haberi olmadan başka bir dünyanın ilk köyleri kuruluyordu. Yüzyıllar sonra dev piramitler dikecek, yıldızları bizden daha iyi hesaplayacak bir medeniyet. O da bir gün kendi şehirlerini ormana terk edecekti. Kayıp Dünyalar’ın bir sonraki bölümünde Mayalara gidiyoruz.

Merakın burada bitmesin.

Kaynakça

1. Drews, R. (1993). The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C. Princeton University Press.
2. Pausanias, Yunanistan’ın Tasviri (Hellados Periegesis), II.16.5. İng. çev. J. G. Frazer (1898), London: Macmillan.
3. Korfmann, M. (2004). Was There a Trojan War? Archaeology, 57(3). Ayrıca: Blegen, C. W. (1963). Troy and the Trojans. London: Thames and Hudson.
4. Pulak, C. (2008). The Uluburun Shipwreck and Late Bronze Age Trade. In J. Aruz vd. (ed.), Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C., 288–385. New York: The Metropolitan Museum of Art.
5. Bell, C. (2006). The Evolution of Long Distance Trading Relationships across the LBA/Iron Age Transition on the Northern Levantine Coast. BAR International Series 1574. Oxford: Archaeopress.
6. The Epigraphic Survey (1930). Medinet Habu I: Earlier Historical Records of Ramses III. Chicago: Oriental Institute. Çeviri: Edgerton, W. F. ve Wilson, J. A. (1936). Historical Records of Ramses III. University of Chicago Press.
7. Ammurapi’nin Alaşiya kralına mektubu, RS 20.238 (Ugaritica V, no. 24); donanma mektubu RS 18.148. Bkz. Cline, E. H. (2014), aşağıda.
8. Seeher, J. (2001). Die Zerstörung der Stadt Hattuša. In G. Wilhelm (ed.), Akten des IV. Internationalen Kongresses für Hethitologie, 623–634. Wiesbaden: Harrassowitz.
9. Kaniewski, D. vd. (2013). Environmental Roots of the Late Bronze Age Crisis. PLoS ONE, 8(8), e71004. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0071004
10. Langgut, D., Finkelstein, I. ve Litt, T. (2013). Climate and the Late Bronze Collapse: New Evidence from the Southern Levant. Tel Aviv, 40(2), 149–175.
11. Cline, E. H. (2014; gözden geçirilmiş baskı 2021). 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed. Princeton University Press.

Görseller: Grafikler Bebar Bilim’e aittir. Fotoğraflar ve video kareleri: İsa Sarı, Go Türkiye, Wikimedia Commons (Zunkir, Gerhard Haubold, CC BY-SA 4.0; Medinet Habu çizimleri, kamu malı). Öne çıkan görsel: Dirck Verhaert, “Truva’nın Yanışı”, kamu malı.