Astronomi Tarihi – Başlangıç #1

Bu yazı, 23 Nisan 2023 tarihinde yayımlanan Bebar Bilim videosunun metninden uyarlanmıştır. Güncel gelişmeler içeren değerlendirmeler özgün yayın tarihinin bağlamındadır.

Bayağıdır şöyle kapsamlı, baştan sona sağlam bir seri yapmıyorduk değil mi? Uzun zamandır planladığım, kendim de tüm aşamaları ile bir içeriğe dönüştürmek istediğim bir seriye bugün itibariyle başlıyoruz. Hem de hem tarihi hem de yarattığı toplumsal etkisi sebebiyle en sevdiğim bilimsel alanlardan biri ile… Astronomi… Bu sanırım 5-6 civarı bir video kadar sürecek seride mezopotamyaya kadar gidip James webb teleskobuna kadar geleceğiz ve daha da ötesine hep birlikte uzanacağız. Bir anlamda atalarımızın gözlerinden bakarak uzayın derinliklerinde o ilk “kadim bilgeliği” tadarak hep birlikte kaybolacağız.

İlk Astronomi Çalışmaları ve Medeniyetler

Giriş: Astronomi Nedir ve Neden Önemlidir? Astronomi, en basit tanımı ile yıldızlar, gezegenler, galaksiler ve diğer gök cisimlerini inceleyen bilim dalıdır. İnsanoğlunun varoluşundan beri gökyüzüne duyduğu hayranlık ve merak, insanların zaman içinde evrenin sırlarını çözmeye çalışmasına yol açmıştır. Astronomi tarihi, aslında insanların evreni anlamaya yönelik çabalarının ve keşiflerinin hikâyesidir. 1.1 Taş Devri ve Gökyüzü Gözlemleri Gelin ilk olarak bayağı eskiye gidelim. Şöyle taş devrine kadar…

Gökyüzüne olan merak ve hayranlık, insanların yaşamının en eski dönemlerine kadar uzanır. Taş Devri’nde yaşayan atalarımız, yıldızları ve gökyüzünün hareketlerini izlerken, doğanın olağanüstü güzellikleri karşısında şaşkınlık ve hayranlık duyarlardı. O dönemde, insanlar dünya üzerindeki yaşamlarını sürdürebilmek adına gökyüzündeki cisimlerin hareketlerini takip eder ve bu sayede zamanı ve mevsimleri anlamaya çalışırlardı.

Taş Devri insanları, günümüzden yaklaşık 40.000 yıl öncesinde, mağaralarda gökyüzüne baktıklarında gördüklerini tasvir etmişlerdir. Ve bunda da bayağı başarılılardı. Örneğin, Lascaux Mağarası’ndaki resimler, Pleiades yıldız kümesi ve Orion Takımyıldızı’nın tasvirlerine benzerlik göstermektedir. Bu, o dönemde insanların gökyüzündeki cisimleri tanıyarak ve anlayarak, kendi yaşamlarına ve kültürel hikayelerine dahil ettiklerini gösterir.

Ayrıca, Taş Devri’nde inşa edilmiş yapılar, gökyüzü gözlemlerinin önemli bir yeri olduğunu göstermektedir. Stonehenge gibi megalit yapılar, güneşin ve ayın hareketlerini takip etmeye yönelik olarak inşa edilmiştir. Bu yapılar, günümüzde bile hâlâ büyük bir gizem olarak kabul edilir ve insanların gökyüzüne olan ilgisinin bir anlamda ne kadar kadim bir ilgi olduğunu gösterir.

Taş Devri’nde insanların gökyüzüne duyduğu ilginin bazı sebep ve sonuçları vardı. İlk olarak, belki de yıldızların ve gök cisimlerinin hareketlerlerini anlamaya çalışarak, zaman içinde düzenli bir şekilde değişen mevsimleri ve doğal olayları takip edebiliyorlardı. Ve bu bilgiyi de avlanma, toplama ve göç etme gibi hayati faaliyetlerde rehber olarak kullanıyorlardı. Tabi bir de gökyüzünde gördükleri, bu gözlemlerini paylaşmaları sonucunda, kabileler arasında ortak bir kültür ve efsaneler oluşurdu. Yani medeniyete dönüşme hikayemizin de çok önemli bir unsurudur fezaya bakmak.

Mezopotamyaya gelene kadar da dünyanın farklı yerlerinde, farklı mağara resimlerinde birçok kaynakta insan ile evren arasındaki ilişkinin çok benzer bir şekilde ilerlediğini görüyoruz. Fakat mezopotamya’da işler çok daha sistematik bir hal almaya başlayacak ve bir anlamda modern astronominin ilk tohumları bu topraklarda atılacaktı. 1.2 Sümerler ve Mezopotamya

Mezopotamya uygarlıkları, gökyüzüne duyulan merak ve bilimsel araştırmaların köklerini attıkları yer olarak kabul edilir. Bu eski medeniyetlerde, astronomi ve astroloji birbirinden ayrılmazdı ve gökyüzü gözlemleri, yaşamın her alanında önemli bir rol oynardı. Sümerler, Mezopotamya’nın en eski uygarlıklarından biri olarak, astronomi tarihinin önemli bir bölümünü oluşturmaktadır.

Sümerler, M.Ö. 4000’li yıllardan itibaren Mezopotamya’nın nehir vadilerinde yaşayan zeki ve yetenekli bir topluluktu. Gerçekten çok ama çok gelişmiş bir medeniyetti Sümerler. Her anlamda. Bugün bile birçok medeniyetin yaklaşamayacağı bir “doğa” anlayışına sahiplerdi. Sümerler, gökyüzüne büyük bir önem veriyorlardı ve gökyüzündeki gök cisimlerinin hareketlerini incelemek için gözlem yapıyorlardı. Gözlemlerini kil tabletler üzerine yazarak kaydediyorlardı.

Sümerler, yıldızların hareketlerini izleyerek takvimler oluşturmayı başardılar. Ay hareketleriyle birlikte kullanılan bir takvim sistemi kullandılar. Bu takvim, "Nisan" adı verilen bir ay ile başlar ve "Marzevan" adı verilen son ay ile son bulurdu. Sümerler ayrıca, 12 aydan oluşan bir yıl kullanıyorlardı. Sümerler, astronomi çalışmalarında gezegenleri de incelediler. Güneş, Ay, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn’ün hareketlerini incelediler ve bunları bir anlamda ilk keşfedenlerden biriydi. Bu gözlemler, Sümer astronomlarının, gök cisimleri hakkında ilk bilimsel gözlemlerini yapmalarına olanak sağladı.

Sümerlerin gözlemlerini kaydettikleri kil tabletler, günümüzde bile astronomi araştırmalarında kullanılmaktadır. Özellikle, tabletler üzerinde yer alan yıldız haritaları, Sümer astronomlarının yıldızların hareketleri hakkında yaptığı gözlemleri içermektedir. Bu yıldız haritaları, yıldızların konumunu ve hareketlerini gösteren detaylı bir harita sistemiydi. Bu haritalar, kil tabletler üzerine yazılmıştı ve günümüze kalan en eski astronomik belgeler arasındadır.

Sümerlerin astronomi çalışmaları, tarihte astronomi alanında önemli bir yere sahiptir. Sümerler, gözlemlerini kaydetmeyi öğrenerek, astronomi bilimine önemli bir katkıda bulundular. Bu gözlemler, gelecekteki astronomi çalışmalarının temelini oluşturdu.

Sümerlerin astronomi alanındaki bilgi birikimi, Mezopotamya uygarlıkları arasında aktarılarak, bu alandaki çalışmalara büyük katkı sağlamıştır. Sümerlerin ardından gelen Babil ve Asur uygarlıkları da, gökyüzünün sırlarını çözmeye yönelik çabalarına devam etmişlerdir. Sümerlerin yıldız haritalarını daha da geliştirmişler ve bu sayede aslında Mezopotamyada modern astronomi tarihinin temeli atılmıştı.

Özetle, Sümerler ve Mezopotamya uygarlıklarının astronomi alanındaki çalışmaları, insanlık tarihinin gökyüzüne duyduğu merak ve hayranlığın önemli bir dönüm noktasını oluşturmaktadır. Bu eski medeniyetlerin astronomik keşifleri ve bilgileri, tarih boyunca farklı medeniyetlerin astronomi çalışmalarına temel teşkil etmiştir. Hemen bu medeniyetlerin ardından elbette Sümerlerle ticari ilişkileri olan Mısır Mezopotamyada doğan bu yepyeni sistemden haberdar olmuşlardı. Mısırlıların astronomi tarihindeki rolü de bu vesileyle başlamıştı. 1.3 Eski Mısır ve Piramitler

Eski Mısır uygarlığı, M.Ö. 3150’li yıllarda başlamış ve yaklaşık 3000 yıl boyunca süregelen büyük bir tarihe sahiptir. Mısırlılar, gökyüzüne duydukları derin ilgi sayesinde, yıldızların ve gök cisimlerinin hareketlerini inceleyerek tarım, yönetim ve dini ritüeller için kullandılar. Eski Mısır’da astronomi, günlük yaşamın ve toplumun önemli bir parçasıydı.

Mısırlılar, gökyüzünde belirli yıldızların ve gezegenlerin hareketlerini takip ederek, takvimlerini ve günlük yaşamlarını düzenlemişlerdir. Özellikle, Sirius yıldızı mısırlılar için çok önemlidir. Sirius yıldızı, Mısır’da "Sothis" olarak da bilinir ve Mısırlılar, bu yıldızın doğuşunu "yeni yılın başlangıcı" olarak kabul ederlerdi. Sirius yıldızı, Mısır takviminde "Renpet" adı verilen yılın ilk ayının başlangıcını belirlerdi.

Mısırlılar, Sirius yıldızının doğuşunu takip ederek, Nil nehri taşkınlarının zamanlamasını tahmin ederlerdi. Bu tahmin, çiftçiler için oldukça önemliydi çünkü Nil nehri taşkınları, tarımsal üretim için gerekli olan sulamanın sağlanması açısından büyük bir önem taşırdı.

Eski Mısır’daki en etkileyici yapılar olan piramitler, astronomik bilgilerin ve gökyüzüne duyulan saygının somut örnekleridir. Özellikle, Giza Platosu’ndaki Büyük Piramit, astronomik bilgilerin ve matematiksel hesaplamaların ustaca kullanıldığı bir yapıdır. Piramitlerin bazı odalarının ve hizalanan koridorların, yıldızların ve gök cisimlerinin doğuşuna göre konumlandırıldığı düşünülmektedir.

Özellikle Mumya filminde kötü karaktere ismini veren Imhotep çok önemli bir isimdi. M.Ö. 27. yüzyılda yaşayan Imhotep, hekim, mimar ve bilge olarak ün yapmıştır. Astronomi alanında da bilgi sahibi olan Imhotep, gökyüzü gözlemleri ve matematiksel hesaplamalarla piramitlerin inşasına katkıda bulunmuştur. Yani, Eski Mısır astronomi tarihinin önemli bir bölümünü oluşturan büyüleyici ve gizemli bir medeniyettir. Eski Mısır’ın astronomik keşifleri ve bilgileri de, elbette farklı medeniyetlerin astronomi çalışmalarına temel teşkil etmiştir. Tabi bundan en çok etkilenen de Antik Yunanistan olacaktı. 1.4 Eski Yunan ve Batı Astronomisi Temelleri

Antik Yunanistan, M.Ö. 800’lerden M.S. 600’lere kadar süren geniş bir dönemi kapsamaktadır. Bu dönemde, Yunan düşünürler ve bilim insanları, evrenin sırlarını anlamaya yönelik sürekli arayışlar içindeydiler. Astronomi, bu dönemde yapılan bilimsel çalışmaların temel alanlarından biriydi ve Yunan astronomları, gökyüzüne olan merak ve ilgilerini sürdürdüler.

Antik Yunanistan’da yaşamış önemli astronomlar arasında özellikle erken döneme baktığımızda Thales, Anaximander ve Aristarchus öne çıkıyor. Thales, M.Ö. 6. yüzyılda yaşayan ve Batı düşüncesinin babası olarak kabul edilen bir filozof ve matematikçiydi. Thales, gökyüzü gözlemleri ve matematiksel hesaplamalar sayesinde, güneş tutulmalarını önceden tahmin edebilmiştir. Bu ilgisinde elbette Mısır’a yaptığı seyahatler ve buradan astronomi ile ilgili öğrendikleri çok etkili olmuştur.

Anaximander, Thales’in öğrencisi ve M.Ö. 6. yüzyılda yaşayan bir başka önemli düşünürdü. Anaximander, evrenin ve dünyanın yapısıyla ilgili teoriler geliştirmiştir. Ayrıca, gökyüzündeki cisimlerin düzensiz hareketlerini açıklamaya çalışarak, gök cisimlerinin hareketlerinin matematiksel bir düzene göre gerçekleştiği fikrini ortaya atmıştır.

Aristarchus ise M.Ö. 3. yüzyılda yaşayan önemli bir Yunan astronomu ve matematikçiydi. Güneş merkezli evren modelini öne süren ilk kişi olarak bilinen Aristarchus, bu modelle günümüzde kabul gören heliosentrik sistemin temellerini atmıştır. Aristarchus ayrıca, Ay ve Güneş’in büyüklüklerini ve uzaklıklarını hesaplamaya çalışarak, astronomi alanındaki önemli ölçümleri gerçekleştirmiştir.

Antik Yunanistan’ın astronomi çalışmaları, Batı düşüncesinin ve bilimin temelini oluşturmuştur. Bu dönemde yaşayan önemli astronomlar ve düşünürler, gökyüzüne olan meraklarını ve ilgilerini kullanarak, evrenin sırlarını anlamaya yönelik sürekli arayışlar içindeydiler. Tabi serinin devamında bu döneme çok detaylı bir şekilde gireceğiz. Bahsedeceğimiz çok fazla isim var bu dönemde. Fakat astronominin kökenlerinden bahsederken, bahsetmeden geçersek haksızlık edeceğimiz bazı medeniyetler var. 1.5 Hint, Çin ve Amerika Yerlilerinin Astronomi Çalışmaları

Özellikle Hint, Çin ve Amerika yerlileri gibi farklı kültürler, gökyüzüne olan ilgi ve meraklarını kullanarak kendi astronomi çalışmalarını gerçekleştirmişlerdir.

Hint yarımadasında, antik dönemde yaşayan astronomlar ve bilim insanları, gökyüzü gözlemleri ve matematiksel hesaplamalar sayesinde, evrenin işleyişi ve yapısı hakkında önemli bilgiler geliştirdiler. Hint astronomi geleneği, M.Ö. 1500’lerden itibaren Veda metinlerinde izlenebilir. Bu “Veda metinleri” de tarihi açıdan çok değerlidir. Veda kelimesi, Sanskritçe’de "bilgi" veya "bilgelik" anlamına gelir ve Hinduizm’in temel kaynaklarıdır. Veda metinleri, M.Ö. 1500 ila 500 yılları arasında, Hint alt kıtasında yaşayan Aryan halkları tarafından oluşturuldu ve Hinduizm’de dini ve felsefi öğretilerin kaynağı olarak kabul edilir ve aynı zamanda Sanskritçe dilinin en eski kaynaklarından biridir.

Hint bilim insanları, Ay ve Güneş tutulmalarını incelemiş ve gözlemlemiş, ayrıca yıldızların ve gezegenlerin hareketlerini gözlemleyerek kendi gözlemevleri kurmuşlardır. Hint matematikçi ve astronom Aryabhata, M.S. 5. yüzyılda yaşamış ve dünyanın dönüşüyle ilgili bilgiler geliştirmiştir. Ayrıca, Aryabhata’nın çalışmaları, daha sonraki dönemlerde yaşayan astronomların ve matematikçilerin üzerine inşa edecekleri temel bir yapı sağlamıştır.

Çin’de ise, astronomi çalışmaları tarih boyunca büyük önem taşımıştır. Çin astronomi geleneği, M.Ö. 2000’li yıllara kadar uzanmaktadır. Çinli bilim insanları, gökyüzündeki yıldızların ve gezegenlerin hareketlerini incelemiş ve kaydetmiş, güneş ve ay tutulmalarını tahmin etmeye çalışmışlardır. Çin astronomları, ayrıca yıldız haritaları oluşturarak, yıldızlar arası mesafeleri ve yıldızların parlaklıklarını ölçmeye çalışmışlardır. Çin’de yaşayan astronom ve matematikçi Zhang Heng, M.S. 2. yüzyılda yaşamış ve depremleri önceden tahmin etmeye yarayan bir araç geliştirmiştir. Zhang Heng, aynı zamanda yıldızların ve gökyüzündeki cisimlerin hareketlerini incelemiştir.

Amerika kıtasında yaşayan yerli halklar da gökyüzü gözlemlerine büyük önem vermişlerdir. Maya uygarlığı, astronomi alanında büyük ilerlemeler kaydetmiştir. M.S. 250-900 yılları arasında yaşayan Maya uygarlığı, gökyüzündeki yıldızlar, gezegenler ve diğer gök cisimlerini gözlemleyerek, karmaşık takvim sistemleri ve matematiksel hesaplamalar geliştirmiştir. Ayrıca, Maya astronomları Ay ve Güneş tutulmalarını tahmin etmekte oldukça başarılıydılar. Maya uygarlığının en ünlü astronomi eseri, 11. veya 12. yüzyılda yazılan Dresden Codex’tir. Dresden Codex, astronomi, matematik ve dini törenler gibi konuları kapsayan bir dizi gösterim içerir. Maya astronomisi hakkında ayrıntılı bilgi sunar ve ay, güneş ve Venüs hareketleri gibi gök cisimlerinin gözlemlerini ve tahminlerini içerir.

İnka İmparatorluğu da Amerika kıtasındaki önemli astronomi çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır. İnkalar, gökyüzü gözlemlerini tarımsal faaliyetlerini düzenlemek ve dini ritüellerini gerçekleştirmek için kullanmışlardır. İnka uygarlığının başkenti Cusco’nun mimarisi, güneşin hareketlerine göre tasarlanmıştır ve bu sayede güneş tutulmaları ve yılın günlerini takip etmelerine olanak sağlamıştır.

Hint, Çin ve Amerika yerlilerinin astronomi çalışmaları, gökyüzüne olan ilgi ve merakın evrensel olduğunu göstermektedir. Bu kültürler, kendi coğrafyalarında ve tarihlerinde önemli astronomik keşifler yaparak, evrenin sırlarını anlamaya yönelik sürekli çabaların somut örnekleridir. Bu farklı medeniyetlerin astronomik bilgileri ve keşifleri, tarih boyunca diğer medeniyetlerin astronomi çalışmalarına da ilham kaynağı olmuştur. İşte böyle…

Bu bölümde, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren gökyüzüne duyulan ilgi ve merakın, dünyanın dört bir yanındaki medeniyetlerin astronomi çalışmalarını nasıl şekillendirdiğini gördük. Taş Devri’nden başlayarak Sümerler, Eski Mısır, Eski Yunan ve Hint, Çin ve Amerika yerlilerinin astronomiye yaptıkları katkıları inceledik. Bu dönemlerde yaşanan bilimsel devrimler, astronomi tarihinde yeni ufukların açılmasına ve gözlemevleri kurularak gökyüzü gözlemlerinin daha sistemli ve bilimsel bir şekilde gerçekleştirilmesine olanak sağlamıştır.

Bir sonraki bölümde Eski Yunan Astronomları ve Filozoflardan bahsedecek ve Batı astronomisinin temelini atan Eski Yunanistan’da yaşayan büyük astronomlar ve düşünürlerin gökyüzüne olan ilgisini ve çalışmalarını daha derinlemesine inceleyeceğiz. Bu bölümde, düşünürlerin evrenin doğası ve yapısı hakkındaki teorilerini, gözlemlerini ve hesaplamalarını ele alacak, Eski Yunanistan’ın astronomi tarihindeki etkisini ve bilimsel devrimlere nasıl yol açtığını anlamaya çalışacağız.

Böylece, insanlığın evrenin sırlarını çözmeye yönelik sürekli çabalarını takip ederek, bu serüvenin başlangıcından itibaren astronomi tarihinin köşe taşlarını keşfetmeye devam edeceğiz. Bu muazzam yolculuk, bilim ve keşiflerin sınır tanımadığı, medeniyetlerin birbirlerinden öğrendiği ve evrenin gizemlerini daha iyi anlamaya çalıştığımız bir dünyayı bizlere sunuyor. Bir sonraki bölümde görüşmek üzere… Takipte kalın…