Yerimizi bilmek önemli. Yani. Yerimizi bilmek derken haddimizi bilmek de bunun bir parçası ama direkt lokasyon olarak, nerede olduğumuz bilmek de önemli. Olmaz ya olur da bir gün koskoca evrende bir gün gözümüzü açtığımızda bambaşka bir galakside bambaşka bir güneş sisteminin bambaşka bir gezegeninde bulsak ve olmaz ya ama olur da bu gezegende yaşayan başka bir akıllı yaşam türüne “ben kayboldum, evimi bulmama yardımcı olur musunuz” diye sorduğumuzda, onlar da bize “iyi de senin evin nerde ki?” diye sorduğunda ne diyeceksiniz onlara? Nasıl anlatacaksınız bu kimine göre sonsuz evrende dünyamızın, yuvamızın nerede olduğunu? Korkutucu biliyorum ama endişelenmeyin. Hiçbir Şey Tesadüf Değil yanınızda. Dünyamızın kozmostaki adresini öğreniyoruz bugün. Bir yere not alıp cebinize koymak isteyebilirsiniz. Başlayalım mı?
Şimdi tabi evreni biz kendi bulunduğumuz yerden kategorize ediyor ve gruplandırmaları, adlandırmaları tamamen kendi bakış açımızdan ve kendi dilimize ve anlayışımıza göre yapıyoruz. Bu kategorizasyon evrenin herhangi bir yerinde bulunan başka bir akıllı yaşam formu için bir şey ifade etmeyebilir. Ama olumlu düşünelim. Diyelim ki bizden zekiler ve biz leb demeden onlar leblebiyi anlıyorlar ve “şu süper küme, bu yerel grup filan” dediğimizde tam olarak hangi bölgeden veya gruptan bahsettiğimiz anlıyorlar.
Bir de mesafe sorunu var tabi. Onu da bir aradan çıkaralım. Biz günlük yaşantımızda metrelerle, kilometrelerle filan yaşayıp gidiyoruz ama kozmik ölçekte “500 metre ileriden sağa dön” gibi bir tabir bir şey ifade etmeyeceği için başka ölçeklere ihtiyacımız olacak. Biz kendi açımızdan buna basit iki çözüm bulduk. Birincisi “AU” veya Türkçe “AB” olarak bilinen Astronomik Birim ölçeği. Gezegenlerin uzaklığından bahsedilirken 3 AB veya 9 AB tabirlerini görmüşsünüzdür. Bu aslında bizim güneşe olan mesafemizin bir karşılığıdır. Normalde güneşimiz bize 150 milyon kilometre kadar uzaktır. Biz işte bunu “1 AB” olarak alırız. Ve örneğin Satürn bize 1.427 milyar km uzakta demek yerine “9.5 AB” deriz. Daha kolay. Ve bu evet, güneş sistemi ölçeğinde işleri kolaylaştırsa da kozmik ölçekte yine kontrolden çıkabiliyor. Bunun için de ikinci ölçeğimiz, ışık hızına başvururuz. Biliyorsunuz, evrenin değişmez sabitlerinden biridir ve başka yaşam formları ile karşılaşsak da onlar için de bunun sabit olduğunu bildiğimiz için işleri bayağı kolaylaştırabilir. Işık vakumda saniyede tam olarak 299.792.458 metre hareket eder. Bu hesapla ışık dakikası, ışık saati, ışık ayı veya ışık yılı ile mesafeleri rahatça ifade edebiliriz. Ay bizden 1.3 ışık saniyesi uzaktır mesela. Güneşimiz 8 ışık dakikası. Andromeda’yı baz alırsak ama bu sefer yıldan bahsetmemiz gerekir. Işığın bir yılda kat ettiği mesafe. Buna göre Andromeda galaksisi bizden 2.537.000.000 ışık yılı uzaktadır. Uzun uzun 2 milyar beşyüzotuzyedimilyon filan demek istemiyorsanız da 2.53 mega ışık yılı diyebilirsiniz. Neyse. Sanırım anladınız. Sayılara çok takılmayalım zira evrendeki bu büyüklükler bizi çok kolay varoluşsal krize sokabiliyor malum.
Şimdi biz gelelim adres tarifimize. Şimdi. Bildiğimiz yerden başlayalım mı? Buradan. Evimizden. Dünyamız. İnsan denen nispeten akıllı bir yaşam formunun mesken tuttuğu kayalık bir gezegen.
Dünya, “GÜNEŞ” adını verdiğimiz yıldızımızın yörüngesinde 7 başka gezegen, cüce gezegenler, uydular, kuyruklu yıldızlar ve asteridlerden oluşan bir dizi cisim ile birlikte bulunur. Buna “güneş sistemi” diyoruz. Ve güneş sistemimiz de iç ve dış güneş sistemi olarak ikiye ayrılır. İçeride Merkür, Venüs, Dünya ve Mars adını verdiğimiz “kayalık” gezegenler bulunur. Dış sistemde ise Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gibi buz ve gaz devleri bulunur. Neptün en dışta bulunur ve yaklaşık 30 AB veya 4 ışık saati uzaktadır.
Burayı arkamızda bıraktığımızda kendimizi Kuiper Kuşağında buluruz. Güneş sistemimizin dış çeperini saran simit şeklinde, içerisinde milyonlarca asteroid, kuyruklu yıldız ve benzeri genellikle buzdan oluşan cisim olan bu kuşak aslında güneş sistemimizin oluşumundan arda kalanların toplandığı bir disk gibi düşünlebilir. Ve Neptün’ün yörüngesinden başlayıp 30 ila 50 AB arasındaki bölgeyi kaplar. Burası da önemli bir tabela olarak düşünülebilir. Bu tabelayı da arkamıza aldığımızda “heliosfer” adını verdiğimiz ve güneşimizin yaydığı ışınların ulaşabildiği sınırı ifade eden baloncuk karşılar bizi. Toplam çapı 123 AB’dir ve 123 AB sınırında artık bir anlamda resmen kendimizi “derin uzayda” buluruz. Mahallemiz artık uzakta bir silüet olarak kalır arkamıza baktığımızda. Güneşin hükmü kalmamıştır burada.
Ama henüz “Güneş Sistemine Güle Güle” tabelasını görmedik durun. Bunun için son bir sınırımız daha var. O meşhur “Oort Bulutu”. Tüm sistemimizi çepeçevre saran devasa bir “varsayımsal bulut”. Varsayımsal diyoruz çünkü garip gelebilir ama tam olarak kanıtlanmış değil. Fakat gözlemlediğimiz sayısız kuyruklu yıldız ve asteroidin yörüngesinden böyle bir bulut olduğunu düşünüyoruz. Ve burada buzdan oluşan sayısız cisim ve hatta birçok gezegen olduğu da tahmin ediliyor. Ama o kadar uzakta ve o kadar devasa bir yapı ki bu, şöyle söyleyelim: Oort bulutunun iç çeperi güneşimizden yaklaşık 2000 ila 5000 AB kadar uzakta başlarken bittiği yer yani dış çeperinin 10.000 ila 100.000 AB olduğu düşünülüyor. 1.5 ışık yılından bahsediyoruz. Daha net anlaşılması için Voyager 1’in mesela Oort bulutunun girişine ulaşması 300 yıl kadar daha sürecek ve Oort bulutunu terk etmesi ise 30 bin yıl kadar sonra olacak… Tetikleniyor mu varoluşsal kriz biraz? Biliyorum.
Ama şimdi dünya, güneş sistemi, küiper kuşağı, heliosfer ve oort bulutunu arkamızda bıraktık. Güneş sistemi derken de aslında tüm bunları kapsayan sistemden bahsediyoruz özünde. Ve artık tamamen bu sisteme veda edebiliriz. Artık sistemin dışındayız. Bir anda büyük, çok büyük bir boşlukta bulduk kendimizi. Ama şöyle söyleyeyim; bu daha başlangıç. O yüzden kısa bir soluklanalım, asıl yolculuk kısa bir aradan sonra devam edecek.
Evet. Güneş sistemi dediğimiz ana yurdumuzu oluşturan tüm unsurları arkamızda bıraktık artık. Şimdi artık Yerel Yıldızlararası Gruptan bahsedebiliriz. Bahsettiğimiz tüm yapıları ve bölgeleri ile güneş sistemimiz Yerel Yıldızlararası Grup veya Yerel Tüy Yumağı gibi tatlı da bir ismi olan bir bölgede bulunur. Ve bu yerel yıldızlarası grup da Yerel Bulut adını verdiğimiz ve Sirius veya Alpha Centauri gibi yıldızlarla birlikte bulunduğumuz daha geniş bir bulutun parçası. Özünde bir toz ve gaz bulutundan bahsediyoruz. Ve ilginç olan şu ki bu bulut baştan beri burada değildi. 2020 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre bu içinde bulunduğumuz bulut 10-20 milyon yıl önce gerçekleşen bir süpernovadan arda kalan bir miras. Sistemimiz bir anda kendini bir patlamanın içerisinde bulmuş anlayacağınız. Ve sistemimizin yönüne bakıldığında 2000 yıl kadar sonra bu buluttan çıkacağız gibi görünüyor.
Şimdi 2000 yıl beklemeyelim biz çıkalım. Bulutumuzu da ardımızda bıraktığımızda sıradaki önemli tabelamız “Orion Kolu”. Bir nevi ana yol, otoyol gibi düşünün. Galaksimizin böyle birkaç tane kolu vardır. Saggitarius, Scutum Centaurus kolu gibi. Heh. İşte bizim yerel bulutumuz galaksimizin Orion isimli 3500 ışık yılı genişlik ve 10 bin ışık yılı uzunluğa sahip nispeten kısa kollarından birinde bulunur. Aslında tam da bir kol değildir. Daha büyük kolların arasındaki küçük bir kol gibi düşünebiliriz. Ve diğer kollar yani yollarla birlikte şöyle geri çekilip baktığımızda tüm komşu sistemlerimiz, tüm uzak komşularımız ve tüm ortak yapılarımızı içerisinde barındıran ana kıtamız, Samanyolu Galaksisini görürüz. Yakın ve uzak derken de toplamda 100 ila 400 milyar yıldızdan oluşan, bir ucundan diğerine 100 bin ışık yılı kapsayan devasa bir kıta burası.
Sonsuz gibi geliyor değil mi? Işık hızında hareket etseniz bir ucundan diğerine ulaşmanız 100 bin yıl sürerdi… Fakat bu kıta, bu “gök ada” da elbette başka bir grubun bir parçası. Evrende her şey bir başka sistemin bir parçası mutlaka. Bizim sıradaki tabelamız da bunu işaret ediyor. “Yerel Grup”. Samanyolunun da içinde bulunduğu 50 kadar galaksiden oluşan gökadalar grubunu ifade eder. Bu grubun da 3’ü aslında ana galaksi olarak adlandırılabilir. Andromeda en büyüğü, Samanyolu bir diğeri ve Triangulum ya da Üçgen galaksisi. Kalanları “cüce” olarak adlandırılan galaksiler. Ve özünde bu üç ana galaksinin uyduları bunlar. Ve bu Yerel Grubun çapı da 10 milyon ışık yılı kadar.
Peki bu grup bağımsız mı? Tabi ki hayır. Bu grup da daha büyük ölçekte başka bir kümenin, bir süperkümenin parçası. Bizim açımızdan bu “Başak Süperkümesi” olarak adlandırılan ve içerisinde bizim yerel grubumuz gibi galaksiler içeren en az 100 gruptan ve kümeden oluşan bir süper küme bu. Ve çapı da 147 milyon ışık yılı kadar bu süperkümenin. Aslında süperküme dediğimiz oluşum galaktik sınıflandırmamızın zirvesidir. Ve bizim için Başak Süper Kümesi filmin sonuydu. Evrende bağımsız olarak görülen bir yapıydı bu. Kopuk, kendi başında yeterli bir gruplandırmaydı bizim için.
Ama evrenin cebinde başka sürprizler de vardı tabi. Zira şu çok net. Gerçekten hiçbir şey tek başına var olamıyor ve her şey mutlaka başka bir sistemin bir parçası olarak hareket ediyor. İşte 2014 yılında yapılan bir araştırma ile Başak Süperkümesinin de aslında çok daha büyük ve birbirine bağlı süper kümelerden oluşan bir ağın bir parçası olduğu anlaşıldı.
Bu ağa da Laniakea Süperkümesi diyoruz. (Bu yapıyı tanımanın en önemli işareti, galaksilerin rastgele dağılmaması; hepsinin yavaş yavaş aynı çekim merkezine doğru akması. Bu merkeze Büyük Çekici (Great Attractor) adı veriliyor ve Laniakea’yı bir “sınırları çizilmiş süperküme” yapan şey tam olarak bu ortak yerçekimi yönü.) Hawaii dilinde “uçsuz bucaksız cennet” demek Laniakea… Ve bu süperküme de 520 milyon ışık yılı çapında ve toplamda 100 bin galaksiden oluşan 300-500 ayrı gruptan oluşuyor.
Şimdilik Laniakea bildiğimiz ve görebildiğimiz kadarıyla bizim için evrendeki yerimizi anlatmaya başlayabileceğimiz en büyük yapı. Ama tabi bu yapı ne kadar uçsuz bucaksız olsa da 520 milyon ışık yılı çapı ile 96 milyar ışık yılı çapındaki gözlemlenebilir evrenin minicik bir parçası. Neyse. Odağımızı kaybetmeyelim biz. Kozmik bir ağ olduğunu biliyoruz elbette. Laniakea da bu ağın bir köşesinde bulunan ve adres tarifimizi vermeye başlayacağımız önemli bir bölge. O halde not defterlerimiz hazırsa adresimizi yazmaya başlayabiliriz. Dünyamız,
Laniakea Süperkümesine girdiğinizde, galaksilerin ortak akış yönünü takip edin; Büyük Çekici’ye doğru akan hat sizi zaten doğru bölgeye götürecek. Bu akış içinde, yoğunluğun arttığı Başak Süperkümesi bölgesine yaklaşacaksınız. Merkeze fazla girmeden, biraz kenarlara doğru ilerleyin. Burada daha sakin, üç büyük spiral galaksinin birbirini tuttuğu bir yapı göreceksiniz: Yerel Grup.
Yerel Grup içinde, Andromeda’yı referans alıp biraz geri çekilin; daha mütevazı olan spiral galaksi Samanyolu’nu seçin. Galaksinin merkezine yönelmeyin, dış kısımlara doğru ilerleyin. Büyük kolları geçtikten sonra, iki ana kolun arasında kalan Orion Kolu tabelasını göreceksiniz. Bu kola girin. Orion Kolunda ilerlerken yıldız yoğunluğu biraz azalacak. Burada Yerel Yıldızlararası Bulut bulunur. Bu bulutun içinde, fazla dikkat çekmeyen sarı bir yıldız göreceksiniz: Güneş. Güneş’in çevresinde dönen üçüncü kayalık gezegen ise aradığınız yer. Eğer fazla ileri giderseniz Kuiper Kuşağına çıkarsınız, geri dönün.
Heliosfer sınırını geçerseniz de mahalleyi kaçırmışsınız demektir. Doğru yerdeyseniz mavi bir nokta görürsünüz. İşte orası: Dünya.
