İnsan. Unutkan. Evet. Tarihten hiç ders almayız. Sürekli aynı hatayı tekrarlarız. Hatalarımızdan asla ders almayız. Unutkanız. Evet. Fakat bazen… Neyi unuttuğumuzu bile unuturuz. Bazı hikayeler yaşanır, biter ve biz bu hikayenin gölgesinin kalıntılarına ulaşırız sadece. Neyi kaybettiğimiz hakkında hiçbir fikrimiz yoktur. Varlığından bile haberdar olmadığımız için eksikliğini hissetmediğimiz şeyler. Geçmişte bir zamanda mesela belki de bugün hala peşinde olduğumuz bilgilere birileri ulaşmıştı. Binlerce yıl yeniden keşfetmek için beklediğimiz keşifler yapılmıştı.
Karanlığın içinde bir mum ışığı ile arayıp örüntüler kurmaya çalıştığımız tarih yazılmıştı. Ve belki de biz tüm bunları kaybettik. Bir yangında… Antik bilginin başkenti İskenderiye’de çıkan bir yangında. Sadece bir yangın da değil… Asırlar süren işgaller, yağmalar ile tüm insanlığın emek emek biriktirdiği bilgiyi kaybettik biz. Ve işte sorun şu ki… Ne kaybettiğimizi bile bilmiyoruz. Ama bazı fikirlerimiz ve eğer bildiklerimiz gerçeğin çok küçük bir kısmıysa bile gerçekten biz insanlık olarak çok büyük bir kayıp yaşadık ve belki de hala bunun yasını tutuyoruz.
İskenderiye Kütüphanesinden bahsediyorum elbette… Gelin tüm bildiklerimiz ile İskenderiye’de nasıl inanılmaz bir arşiv meydana gelmişti ve bu hazineye gerçekten ne oldu bir bakalım… İskenderiye Kütüphanesini anlamak için önce İskenderiye’yi anlamak lazım. Ve İskenderiye’yi size nasıl anlatsam bilmiyorum ama şöyle düşünün…
MÖ 2. Yüzyılda yaşayan Rodos’tan yola çıkan sıradan bir Yunan ticaret gemisinin kaptanısınız. Batı ile doğu arasındaki yoğun ticaretin önemli bir parçasısınız. Bir gün Rodos şarabı, bronz alet ve silahlardan oluşan bir yük veriliyor size ve İskenderiye’ye doğru yelken açıyorsunuz. Günler sonra ufukta önce tek bir şey beliriyor. O kadar büyük ki, denizin ortasına dikilmiş bir dağ gibi görünüyor. Yaklaştıkça 140 metre boyunda tamamen parlak mermer kaplı bir yapı korkunç bir şekilde yükselmeye başlıyor. İskenderiye Feneri… Dünyanın kayıp harikalarından biri… Limana yaklaştıkça donup kalıyorsunuz. Yüzlerce gemi. Bitmek bilmeyen iskeleler.
Mermer saraylar. Dünyanın dört bir yanından insanlar ve diller… Hayatınız boyunca gördüğünüz hiçbir liman buna benzemiyor.
Sanki küçük bir köyden çıkıp ilk kez modern Manhattan’ın gökdelenlerini görmek gibi. Ama çok daha şok edici. Çünkü o güne kadar insanlığın ulaşabileceği en büyük ölçeğin bu kadar ötesinde bir yerin var olabileceğini hiç hayal bile etmemiştiniz. İskenderiye böyle bir yerdi o zamanlarda. Tüm dünyanın en gelişmiş şehriydi belki de. Bu arada Rodoslu kaptan gemisini limana yanaştırdığında eli yüzü düzgün, mürekkep yalamış tipler gemisine atlıyordı hemen. Bir şeyler arıyorlardı. Altın gümüş ganimet filan değil. Onlara göre daha da değerli bir şey. Bir tomar. Yazılar bulunan tomarlar arıyorlardı. Getirdiğiniz mal mülk dışında geldiğiniz yerde haberleri olmayan bilgiler de getirip getirmediğinize bakıyorlardı. Bulurlarsa hemen değerli bir şeylerle takas ediyorlardı ve bu tomarı da alıp bir binaya götürüyorlardı. Bu rutin bir uygulamaydı. Kaptan şaşırıyordu o zamanlar belki de. Bir kağıt parçası karşılığında kilo kilo erzak, kumaş filan veriyordu garip adamlar. Ama işte… İskenderiye’nin asıl hazinesi de buydu zaten. Bilgi…
Adını aldığı büyük İskender tarafından MÖ 331’de kurulmuştu İskenderiye. Fener de hemen inşa edilmeye başlanmıştı zaten. Helenistik dönemden bahsediyoruz. O zamanlar dünyanın büyük şehirleri birbirleriyle devasa mimari projeler ile yarışıyorlardı. Şehirler ve krallıklar güç, zenginlik ve meşruiyetlerini mimariyle gösteriyordu. Bir anlamda antik dünyanın "prestij projeleri"ydi. Bergama’daki akropol ve İskenderiye’den sonra dünyanın en büyük ikinci kütüphanesi, Rodos’taki dev heykel…
İskenderiye de bu dönemde inanılmaz bir mimari ve mühendislik harikası olarak tasarlanıp inşa edilmişti. Önce bakır borularla tüm şehrin altyapısı inşa edildikten sonra her metrekaresi önceden çizilip planlanmış evler, saraylar, yapılar inşa edilecekti. Müthiş bir şehir planlamasına sahipti. Ve özellikle konumu… Nil nehrine yakınlığı denize hakim konumu. Her anlamda tüm Akdeniz’in en önemli şehri olmak için her şeye sahipti ki öyle de olacaktı. Çok kısa süre içerisinde dünyanın en büyük, hareketli, her anlamda en canlı şehri olacaktı.
Ama İskender bunu göremeyecekti. Bunu başaran kendisi değil varisi olacaktı. MÖ 323’te Büyük İskender öldüğünde ardında devasa ama parçalanmış bir imparatorluk bıraktı. Generalleri bu mirası paylaşırken, Batlamyus Mısır’ı ele geçirdi. Ancak bir sorun vardı: Mısır’ın kralıydı ama İskender değildi. Bu yüzden kendine yeni bir meşruiyet inşa etmesi gerekiyordu. Çözümü şuydu: Dünyanın en büyük şehrini kurmak. Sadece en zengin limanı değil; en büyük bilim merkezini de…
Şimdi burada genel bir yanlış anlaşılmaya değinelim. Herkes İskenderiye Kütüphanesini tek bir yer, bir bina, bağımsız bir yapı gibi düşünüyor ama hayır. Batlamyus bu amaçla sarayın yanında, bilginlerin maaş aldığı, araştırma yaptığı Mouseion adlı bir akademi kurmuştu. "Mouseion", adını ilham perileri olan Musalardan alıyordu. Bugünkü "müze" (museum) kelimesi de buradan gelir. Ama burası bizim anladığımız anlamda bir müze değildi. Daha çok, dünyanın ilk devlet destekli araştırma enstitüsü gibiydi.
Burada matematikçiler, astronomlar, hekimler, filozoflar ve şairler yaşıyor; maaş alıyor, birlikte çalışıyor, tartışıyor ve araştırma yapıyordu. Yemekhaneleri, çalışma salonları, bahçeleri ve derslikleri vardı. İskenderiye Kütüphanesi ise işte bu devasa akademinin kalbiydi. Yani kütüphane, raflarda kitap bekleyen sessiz bir bina değil; sürekli üreten dev bir araştırma kampüsünün bilgi merkeziydi. Ve 1. Batlamyus ve sonrasında 2. Batlamyus bu tarihi görev için tüm yetkilerini kullanmaya başlayacaklardı. Dünyanın dört bir yanına kitap satın almak üzere görevliler gönderildi.
Limana gelen gemilerde kitap varsa ödünç alınıp kopyalandı; kopyalar sahiplerine verildi, bazen orijinaller kütüphanede tutuldu. Bilim insanları yüksek maaş ve ücretsiz yaşam imkânıyla İskenderiye’ye davet edildi. Eski eserler Yunancaya çevrildi ve çoğaltıldı. Büyük İskender’in hocası Aristo’nun kütüphanesi bile İskenderiye Kütüphanesine bağışlandı. Nerede, dünyanın hangi köşesinde bir bilgi kırıntısı bile olsa buraya getirilmeye başlanacaktı.
Bu haliyle bir kartopu etkisi yaratmıştı. Hazine avcıları dünyanın herhangi bir yerinde hazine peşindeyken gördükleri tomarları, parşömenleri de atıyorlardı sandıklarına. Zira biliyorlardı ki İskenderiye’ye yolları düşerse burada ciddi paralara satabiliyorlardı bu kaynakları. Ve en nihayetinde işte İskenderiye’de dünyanın en büyük, en kapsamlı, tüm diller ve kültürlerden gelmiş kaynaklardan oluşan kütüphanesi oluşacaktı.
Ama garip bir şey söyleyeyim. İskenderiye Kütüphanesi’nin asıl devrimi kitap toplaması değil, bilgiyi yönetmesiydi. Kütüphanenin işi sadece tomarları raflara dizmek değildi. Gelen eserler kopyalanıyor, doğrulanıyor, sınıflandırılıyor ve kataloglanıyordu. Hangi yazarın hangi eseri var, kaç ciltten oluşuyor, hangi konuda… Bunların hepsi kayıt altına alınıyordu. Bir anlamda, insanlık tarihinin ilk büyük bilgi yönetim sistemi kurulmuştu. Hatta bu iş için Kallimakhos, Pinakes ("Levhalar") adı verilen, bilinen ilk kapsamlı kütüphane kataloğunu hazırlayacaktı. Bu katalog; yazarları, eserleri ve konularını sistematik biçimde listeliyordu ve o yüzden modern kütüphane kataloglarının öncüsü kabul edilir.
Peki. Olay sadece kütüphane değil demiştik. Olay Mouseion’du. Bilim yapılan müthiş bir araştırma merkezi… Bilim insanlarının özgürce araştırmalar yaptığı bir merkez. Bir özet geçeyim size kimlerin neler yaptığına dair daha iyi anlayacaksınız ne demek istediğimi. Burada çalışan matematikçi Öklid, dağınık halde duran yüzlerce yıllık matematik bilgisini tek bir mantık sistemi içinde bir araya getirdi. Yazdığı Elementler, yaklaşık iki bin yıl boyunca dünyanın en çok okutulan bilim kitaplarından biri oldu.
Ardından Eratosthenes çıktı. Elinde ne uydu vardı ne teleskop. Sadece iki şehirde aynı anda oluşan gölgeleri karşılaştırarak Dünya’nın çevresini hesapladı. Üstelik sonucu, modern ölçümlerden yalnızca birkaç yüzde puan sapıyordu. Sonra Aristarkhos… Herkes Güneş’in Dünya’nın etrafında döndüğünü düşünürken, o tam tersini söyledi: Dünya dönüyor ve Güneş’in etrafında dolanıyor dedi. Düşüncesi kabul görmedi ama yaklaşık 1800 yıl sonra Kopernik aynı fikri yeniden ortaya koyacaktı.
Bir başka salonda Herophilos, insan bedenini sistematik olarak inceliyordu. Sinirleri damarlardan ayıran ilk kişilerden biri oldu. Nabzı ölçmeye çalıştı. Ve en önemlisi, düşüncenin merkezinin kalp değil beyin olduğunu savundu. Biraz ileride ise Apollonios, elipsleri, parabolleri ve hiperbolleri matematiksel olarak tanımlıyordu. O gün soyut görünen bu eğriler, yaklaşık 1800 yıl sonra Kepler’in gezegenlerin neden elips yörüngelerde hareket ettiğini açıklamasını sağlayacaktı.
Bir düşünün… Bunlar birbirinden yüzyıllarca uzak insanlar değildi. Aynı dönemde, aynı kurumda çalışan bilim insanlarıydı. Belki aynı avluda yürüdüler, aynı sofrada yemek yediler, birbirlerinin fikirlerini eleştirdiler. İşte İskenderiye’nin asıl mucizesi buydu. Sadece kitap biriktirmemesi… Dünyanın en parlak zihinlerini aynı çatı altında buluşturması. Peki, bütün bunlar hangi kaynaklarla yapılıyordu?
Kesin sayıyı bugün bilmiyoruz. Çünkü İskenderiye Kütüphanesi günümüze ulaşmadı. Ancak antik kaynakların verdiği tahminler, burada yaklaşık 400 bin ila 700 bin papirüs tomarı bulunduğunu söylüyor. Burada küçük ama önemli bir detay var. O dönemde bir tomar, her zaman tek bir eser değildi. Homeros’un destanları gibi uzun metinler onlarca tomara bölünebiliyordu. Yani bu sayı, 700 bin farklı kitap anlamına gelmiyor. Ama şu kısmı gerçekten etkileyici…
MÖ 3. yüzyıldan bahsediyoruz. Dünya nüfusunun yalnızca 150 ila 200 milyon civarında olduğu bir dönem. Tarihçilerin tahminlerine göre insanların yüzde 90’ından fazlası okuma yazma bilmiyor. Bazı bölgelerde okuryazarlık oranı yüzde 1’in bile altında. Bilgi, toplumun tamamına değil; birkaç bin kâtip, filozof, devlet görevlisi ve din adamının elinde dolaşıyor. Üstelik matbaa yok. Bir kitabın tek bir kopyasını üretmek bile haftalar, bazen aylar sürebiliyor. Her satır, her harf, tek tek insan eliyle yazılıyor. Bugün birkaç saniyede çoğaltabildiğimiz bir metin, o günlerde aylar süren bir emeğin ürünü.
Ve tam böyle bir çağda, birileri çıkıp inanılmaz iddialı bir hedef koyuyor: "İnsanlığın yazıya geçirilmiş bütün bilgisini tek bir yerde toplayacağız." Belki bunu hiçbir zaman tamamen başaramadılar. Ama önemli olan hedefin kendisiydi. Çünkü tarihte ilk kez bir devlet, insanlığın ortak hafızasını sistemli biçimde korumaya ve büyütmeye çalışıyordu. İşte İskenderiye’yi efsane yapan şey de yalnızca sahip olduğu kitap sayısı değil; bilgiye bakış biçimiydi. Bugün üniversiteler, milli kütüphaneler ve dijital arşivler bize ne kadar doğal geliyorsa, bu fikrin ilk büyük ölçekli örneklerinden biri yaklaşık 2300 yıl önce burada ortaya çıkmıştı.
Peki. Gelelim şimdi asıl soruya. Kütüphaneye ne oldu?
Kısa cevap. Herkesin düşündüğü gibi bir gecede bir yangınla yok olmadı. Yok. Zaten öyle tek seferde yok edilecek gibi değildi. Devasa bir yapıydı bu ve önemini de biliyoruz. Ama neredeyse 300 yıl boyunca ayakta kalan, gelişen, büyüyen, inanılmaz bir boyuta ulaşan kütüphaneye ilk darbe onu inşa eden ve zirveye ulaştıran Batlamyus hanedanının son hükümdarı Kleopatra’yı iktidarda tutmaya çalışan Julius Caesar’ın çıkardığı yangında aldı. MÖ 48 yılında Caesar, İskenderiye’de kuşatma altındaydı. Geri çekilmemek için limandaki Mısır filosunu ateşe verdi. Ancak yangın kontrolden çıktı ve liman çevresindeki depolara ve yapılara sıçradı. Antik kaynaklar, bu sırada kütüphanenin en azından bir bölümünün zarar gördüğünü anlatıyor.
Ama sanılanın aksine, kütüphane o gün tamamen yok olmadı. Caesar, Kleopatra’yı tahta çıkarmayı başardı ve Mısır’dan ayrıldı. Birkaç yıl sonra ise Roma’da suikasta uğrayarak öldürüldü. Bu kez Kleopatra, Roma’nın en güçlü komutanlarından Marcus Antonius ile ittifak kurdu. Ancak karşılarında yükselen yeni bir güç vardı: Octavianus.
MÖ 31 yılında Aktium Deniz Savaşı’nda Antonius ve Kleopatra yenildi. Bir yıl sonra İskenderiye düştü. Önce Antonius, ardından Kleopatra intihar etti. Böylece yaklaşık üç yüz yıl Mısır’ı yöneten Batlamyus Hanedanı sona erdi. Octavianus ise kısa süre sonra Augustus unvanını alarak Roma İmparatorluğu’nun ilk imparatoru oldu. İskenderiye artık bağımsız bir krallığın başkenti değil, Roma’nın sıradan bir eyaletiydi. Kütüphane de eski siyasi desteğini ve ayrıcalıklı konumunu yavaş yavaş kaybetmeye başladı.
Augustus döneminde, yaklaşık MÖ 20 yılında İskenderiye’yi ziyaret eden coğrafyacı Strabon, Mouseion’u hâlâ çalışan bir kurum olarak anlatıyor. İçinde ortak çalışma alanları, toplantı salonları ve devlet tarafından desteklenen bilim insanları bulunuyordu. Yani Caesar’ın çıkardığı yangından yaklaşık otuz yıl sonra hem Mouseion hem de bilimsel hayat devam ediyordu.
Fakat kurum artık Batlamyuslar dönemindeki kadar bağımsız değildi. Önceden dünyanın en parlak matematikçilerini, astronomlarını ve hekimlerini toplamak için kullanılan Mouseion üyeliği, Roma döneminde yavaş yavaş bir onur unvanına dönüşmeye başladı. İmparatorlar buraya yalnızca bilim insanlarını değil; yöneticileri, askerleri ve hatta sporcuları bile üye olarak atayabiliyordu. Yani bina hâlâ oradaydı. Kütüphane hâlâ kullanılıyordu. Fakat içerideki sistem değişmeye başlamıştı. Bir zamanlar araştırma yapmak için verilen ayrıcalıklar, artık Roma’ya hizmet etmiş kişileri ödüllendirmek için dağıtılıyordu.
Yine de Roma imparatorlarının tamamı kuruma kayıtsız kalmadı. İmparator Claudius, MS 1. yüzyılda Mouseion’a yeni bir bölüm ekletti. Daha sonra İmparator Hadrianus da bazı düşünürleri ve hatipleri Mouseion üyeliğiyle ödüllendirdi. Ancak bu kişilerin bazılarının İskenderiye’de yaşadığına veya burada düzenli araştırma yaptığına dair hiçbir kanıt yok. Mouseion artık yalnızca bilim üreten bir merkez değil, imparatorluk prestijinin bir parçası hâline geliyordu. Ve sonra, MS 215 yılında, İskenderiye tarihindeki en karanlık isimlerden biri şehre geldi: Roma İmparatoru Caracalla.
İskenderiyeliler Caracalla’yla, özellikle de kardeşi Geta’yı öldürtmesiyle alay eden söylentiler ve hicivler üretmişti. Caracalla bunu unutmadı. Şehre geldiğinde genç erkekleri bir tören bahanesiyle toplattı ve askerlerine saldırı emri verdi. Katliamın gerçek boyutunu kesin olarak bilmiyoruz; ancak antik anlatılar şehrin sokaklarının cesetlerle dolduğunu aktarır. Caracalla bununla da yetinmedi. Yabancıların şehirden çıkarılmasını emretti, Mouseion’un gelirlerini durdurdu ve burada yaşayan bilim insanlarına verilen maaşlarla ücretsiz yemek hakkını kaldırdı. İşte kütüphanenin yok oluşundaki ikinci büyük kırılma buydu.
Caesar’ın yangını koleksiyonun bir bölümüne zarar vermişti. Fakat Caracalla, o koleksiyonu yaşatan insanlara ve ekonomik sisteme saldırdı. Çünkü bir kütüphaneyi yok etmek için her zaman kitapları yakmanız gerekmez. Bilim insanlarını dağıtır, maaşlarını keser ve araştırma kurumunu işlevsiz bırakırsanız, raflardaki kitaplar yerinde dursa bile kütüphane ölmeye başlar. Fakat en büyük darbelerden biri henüz gelmemişti. MS 3. yüzyılın sonlarına doğru Roma İmparatorluğu büyük bir kriz içindeydi. Doğuda ise yeni bir güç yükseliyordu: Palmira Kraliçesi Zenobia. Kısa süre içinde Mısır’ı da ele geçirerek İskenderiye’yi kontrolü altına aldı.
Roma İmparatoru Aurelianus, Mısır’ı geri almak için harekete geçti. MS 272 yılında İskenderiye kuşatıldı. Şehrin en şiddetli çatışmaları ise Brucheion adı verilen kraliyet mahallesinde yaşandı. Burası yalnızca sarayların bulunduğu yer değildi; Mouseion’un ve ana kütüphanenin de bulunduğu bölgeydi. Antik tarihçi Ammianus Marcellinus, Aurelianus’un saldırıları sırasında Brukheion’un büyük ölçüde harap olduğunu yazar. Bugün birçok tarihçi, eğer ana kütüphane o tarihe kadar varlığını sürdürüyorsa, bu savaşta çok ağır zarar gördüğünü düşünüyor. Yine de hikâye burada bitmiyor.
Çünkü İskenderiye’de hâlâ Serapeum vardı. Burası, Serapis Tapınağı’nın içinde bulunan ve ana kütüphanenin en önemli uzantılarından biri kabul edilen ikinci büyük koleksiyondu. Ana bina zarar görmüş olsa bile, İskenderiye’nin bilgi mirasının önemli bir kısmı burada yaşamaya devam ediyordu. Fakat yaklaşık bir asır sonra, bu kez savaş değil, din sahneye çıkacaktı.
MS 391 yılında Roma İmparatoru I. Theodosius, pagan tapınaklarının kapatılmasını emretti. Bunun üzerine İskenderiye Piskoposu Theophilos, Serapeum’un yıkılmasını sağladı. Tapınak yerle bir edildi. İçindeki koleksiyonun ne kadarının o tarihe kadar kaldığını kesin olarak bilmiyoruz. Ancak İskenderiye’nin son büyük kütüphane kompleksinin de bu olayla birlikte tarihe karıştığı düşünülüyor. Ve böylece yaklaşık altı yüz yıl önce büyük umutlarla başlayan hikâye sona erdi. Ne tek bir yangın… Ne tek bir hükümdar… Ne de tek bir savaş…
İskenderiye Kütüphanesi; iç savaşların, imparatorluk mücadelelerinin, ekonomik çöküşlerin ve dini dönüşümlerin üst üste eklenmesiyle, yüzyıllar boyunca yavaş yavaş yok oldu.
Peki ya İskenderiye Kütüphanesi hiç kaybolmasaydı? Bunu elbette kimse bilemez. Ama birçok tarihçi ve bilim tarihçisi şu konuda hemfikir: İnsanlığın bilgi birikiminde çok büyük bir süreklilik kaybı yaşandı. Belki bugün adını bile bilmediğimiz yüzlerce filozofun, matematikçinin, tarihçinin ve mühendisin eserleri sonsuza dek yok oldu. Belki Kopernik’ten, Kepler’den ya da Newton’dan yüzyıllar önce ortaya atılmış fikirler yeniden keşfedilmeyi beklemek zorunda kaldı. Belki de bilim tarihi hiç kesintiye uğramadan ilerleseydi, bugün bildiğimiz dünya bambaşka bir yerde olacaktı. Bunu hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz. Ama bildiğimiz bir şey var: İnsanlığın en büyük kayıplarından biri, sadece yanan papirüsler değildi; bir daha asla sorulamayacak sorular ve sonsuza dek kaybolan fikirlerdi.
